Tăng trưởng ấn tượng nhưng không còn là cuộc chơi dễ dàng
Xuất khẩu hạt tiêu và sầu riêng là hai động lực nổi bật của nông sản Việt Nam, thể hiện qua tốc độ tăng sản lượng, giá trị và sự mở rộng thị trường, đồng thời bộc lộ rõ ràng những thách thức cạnh tranh về giá, chất lượng và chuỗi giá trị trong bối cảnh khu vực cùng chạy đua chiếm lĩnh thị trường quốc tế. Đây không còn là câu chuyện tăng trưởng đơn thuần, mà là bước ngoặt buộc ngành nông nghiệp phải chuyển từ tư duy bán nguyên liệu sang xây dựng thương hiệu và chuỗi giá trị. Theo Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam, thị trường hồ tiêu toàn cầu tăng nhờ nguồn cung thấp và sức mua phục hồi tại nhiều thị trường lớn. Cùng lúc, ngành sầu riêng tăng mạnh diện tích và sản lượng, nhưng phải đối mặt sức ép từ Thái Lan, Malaysia, Philippines và Campuchia. Động lực tăng trưởng đang tốt, song nếu không nhanh chóng nâng chất lượng và đa dạng thị trường, lợi thế hiện tại có thể chỉ là ngắn hạn.
Hạt tiêu: tăng sản lượng, giá giảm, sức ép giữ thị phần
Xuất khẩu hạt tiêu Việt Nam đang ở trạng thái "tăng nhanh nhưng không bền vững". Trong 8 tháng đầu năm, xuất khẩu đạt 191,53 nghìn tấn, tăng 15,3% về lượng, cho thấy nhu cầu với hạt tiêu Việt Nam vẫn tốt. Tuy nhiên, giá xuất khẩu bình quân chỉ còn 6.510 USD/tấn và đã giảm 4,3% so với cùng kỳ, phản ánh cạnh tranh giá ngày càng gay gắt. Phần lớn tăng trưởng trị giá hiện dựa trên việc bán nhiều hơn, không phải bán với giá cao hơn. Đáng chú ý, diễn biến đầu tháng 9 cho thấy thị trường hạt tiêu thế giới phân hóa: giá tăng tại Indonesia, giảm ở Brazil, còn Malaysia ổn định. Trong bối cảnh các quốc gia cùng điều chỉnh chiến lược, hạt tiêu Việt Nam buộc phải nâng chất lượng, chuẩn hóa quy trình, thay vì kéo dài cuộc chơi bằng cách hạ biên lợi nhuận. Nếu tiếp tục dựa vào giá thấp, nguy cơ bị bào mòn thương hiệu và sức cạnh tranh là rất rõ.
Hoa Kỳ: trụ cột của hạt tiêu và cơ hội cho thị trường nông sản Mỹ
Điểm sáng lớn nhất của xuất khẩu hạt tiêu Việt Nam là thị trường nông sản Mỹ. Hoa Kỳ đã trở thành trụ cột khi nhập 46,13 nghìn tấn hạt tiêu, chiếm 24,09% tổng lượng xuất khẩu và tăng 24,1% về lượng, 19,2% về trị giá so với cùng kỳ. Tỷ trọng này tăng từ 22,39%, cho thấy xu hướng phụ thuộc ngày càng lớn vào thị trường nông sản Mỹ. Nếu nhìn rộng hơn, đây vừa là cơ hội, vừa là rủi ro. Cơ hội vì Mỹ vẫn duy trì sức mua tích cực trong lúc nhiều thị trường truyền thống suy giảm, và Việt Nam đang mở rộng được thị phần. Rủi ro vì yêu cầu kỹ thuật của thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe, đặc biệt với dư lượng hóa chất, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Nếu doanh nghiệp không kịp nâng chuẩn, lợi thế hiện tại có thể bị đảo chiều. Chiến lược cho hạt tiêu phải coi Mỹ là thị trường dẫn dắt về tiêu chuẩn, không chỉ là nơi tiêu thụ lớn.
Sầu riêng: tham vọng mốc 4 tỷ USD và sức ép cạnh tranh khu vực
Sầu riêng đang là "quả tỷ đô" với tham vọng sầu riêng mục tiêu 4 tỷ USD trong năm, dựa trên kim ngạch 1,95 tỷ USD chỉ trong 8 tháng đầu năm, tăng 28% so với cùng kỳ. Trung Quốc chiếm tới khoảng 95% kim ngạch xuất khẩu sầu riêng, giữ vai trò thị trường chủ lực nhưng cũng tạo rủi ro phụ thuộc. Trong 7 tháng, sầu riêng đạt 1,77 tỷ USD và chiếm gần 37% tổng kim ngạch rau quả cả nước, cho thấy mức độ tập trung rất cao vào một ngành hàng. Thách thức là cạnh tranh sầu riêng khu vực trở nên khốc liệt: Thái Lan, Malaysia, Philippines và Campuchia đều tăng tốc gia tăng sản lượng và chuẩn hóa quy trình xuất khẩu. Thái Lan và Malaysia đặc biệt đẩy mạnh sầu riêng đông lạnh, Malaysia còn có lợi thế về giống. Trong cuộc đua này, sầu riêng Việt Nam nếu chỉ dựa vào giá và mùa vụ thuận lợi sẽ khó giữ vững vị thế, cần chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng, chế biến và đa dạng thị trường, thay vì chỉ tập trung vào Trung Quốc.
Chuỗi giá trị, truy xuất nguồn gốc và bài toán giảm phụ thuộc
Điểm yếu chung của cả hai mặt hàng là chuỗi giá trị chưa vững. Với sầu riêng, diện tích tăng nhanh nhưng chưa gắn với tổ chức chuỗi từ sản xuất tới tiêu thụ; nhiều nơi mở rộng vùng trồng còn tự phát, không theo điều kiện đất đai, nước, hạ tầng và khả năng tổ chức vùng nguyên liệu. Điều đáng nói là yêu cầu kỹ thuật của thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe, nên cách làm tự phát sẽ sớm bị loại khỏi cuộc chơi. Nỗ lực truy xuất nguồn gốc trên hệ thống chuyển đổi số và việc mở rộng mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói đã tạo niềm tin với các thị trường như Mỹ, Trung Quốc, nhưng đây mới là bước đầu. Về hạt tiêu, tăng trưởng hiện nghiêng về lượng, giá bình quân giảm, cho thấy chuỗi giá trị chưa khai thác hết. Để thoát thế bị ép giá, cả hai ngành cần chuyển trọng tâm từ mở rộng diện tích sang tăng năng suất, chất lượng, nâng chuẩn chế biến và đa dạng hóa thị trường, giảm phụ thuộc vào một hoặc hai điểm đến.
