Tuổi 90 trên đường đua: định nghĩa lại sống khỏe mạnh tuổi cao
Những vận động viên tuổi 90 tiếp tục thi đấu và phá kỷ lục thế giới cao tuổi là hình ảnh tiêu biểu cho một mô hình sống khỏe mạnh tuổi cao, nơi thể lực và tuổi thọ gắn chặt với nhau thông qua luyện tập thể thao đều đặn, cộng đồng hỗ trợ và thái độ chủ động với quá trình lão hóa. Các kỷ lục của nhóm vận động viên cao tuổi tại Nhật Bản cho thấy tuổi già không còn đồng nghĩa với suy yếu, mà có thể trở thành giai đoạn thứ hai của sự nghiệp thể thao.
Nhân vật gây ấn tượng nhất là bà Shoko Yonezawa, sống tại Yokohama, bà của 5 đứa cháu, vẫn đều đặn tham gia các cuộc thi bơi lội. Riêng năm trước, bà 29 lần phá kỷ lục thế giới ở nhóm tuổi 90-94, bao gồm cả những kỷ lục do chính mình lập nên. Tại một giải đấu ở Niigata, bà hoàn thành 200 m bơi ếch bể ngắn trong 4 phút 32,36 giây, nhanh hơn 13% so với kỷ lục thế giới trước đó của nhóm tuổi này. Đây không chỉ là một con số ngoạn mục mà là cú đánh thẳng vào định kiến rằng tuổi 90 chỉ dành cho nghỉ dưỡng.
Thực tế, câu chuyện của bà Yonezawa không hề đơn lẻ. Các dữ liệu về hệ thống Masters cho thấy thành tích bơi của vận động viên từ 40 đến 90 tuổi cải thiện trung bình 0,5% mỗi năm trong suốt 40 năm qua. Điều đó nghĩa là thế hệ vận động viên tuổi 90 hôm nay mạnh, nhanh và dẻo dai hơn những người cùng tuổi vài thập kỷ trước. Nếu bỏ qua yếu tố thể thao, chúng ta sẽ bỏ lỡ một lời giải rất quan trọng cho bài toán sống khỏe mạnh tuổi cao.
Shoko Yonezawa: khi kỷ lục thế giới chỉ là cột mốc trên hành trình dài
Điều đáng nói ở những vận động viên tuổi 90 không chỉ là kỷ lục, mà là cách họ coi kỷ lục như một trạm dừng, không phải điểm kết thúc. Liên đoàn Bơi lội Thế giới đánh giá cao thành tích của bà Yonezawa và xem bà như minh chứng rằng “bơi lội là môn thể thao có thể gắn bó suốt đời”. Nhưng chính cách bà nhìn tuổi tác mới là lời bình luận mạnh mẽ nhất: bà không xem 90 là đường biên, mà là một nhóm tuổi mới để chinh phục.
Trong khoảng ba năm tới, bà thẳng thắn thừa nhận sẽ khó hướng tới những kỷ lục mới. Đây là sự thực tế hiếm thấy ở nhiều vận động viên trẻ. Thế nhưng bà vẫn đặt mục tiêu tiếp tục thi đấu để giành chức vô địch và chờ đến khi bước sang nhóm tuổi 95-99; ở đó, bà tin mình có những kỷ lục có thể phá vỡ. Cách bà lên kế hoạch dài hơi cho tuổi 90+ giống với tư duy của một vận động viên chuyên nghiệp ở đỉnh cao, chứ không phải người "tập cho vui".
Đời sống hàng ngày của bà càng củng cố luận điểm rằng thể thao tuổi già là lựa chọn chủ ý chứ không phải ngẫu nhiên. Bà từng bơi khi còn học trung học, rồi quay lại bơi ở tuổi 50. Bà duy trì chế độ ăn giàu protein với natto và trứng, rèn trí não bằng cách ghi nhớ tên 47 tỉnh Nhật, thứ tự diện tích và thuộc tên các ga trên tuyến Yamanote. Dù từng trải qua hai ca phẫu thuật hẹp ống sống, bàn chân tê khiến đi bộ khó, bà vẫn cảm thấy "bơi còn dễ hơn đi bộ" dưới làn nước. Yonezawa vì thế không chỉ là vận động viên phá kỷ lục thế giới cao tuổi, mà là định nghĩa sống động của việc chủ động thiết kế tuổi già.
Nhật Bản và thế hệ cao tuổi "trẻ hơn" 5–10 năm: thể lực và tuổi thọ gắn liền
Những thành tích kỷ lục thế giới của vận động viên tuổi 90 không thể tách khỏi bối cảnh xã hội Nhật Bản. Một số nhà nghiên cứu về lão hóa nhận định người cao tuổi ở đây hiện có thể "trẻ hơn" khoảng 5-10 năm về mặt sinh học và trí tuệ so với những người cùng tuổi vài thập kỷ trước. Điều này đồng nghĩa một cụ 90 hôm nay có thể sở hữu thể trạng gần với một người 80 trước kia. Nếu nhìn trên đường bơi, sự "trẻ hóa" ấy hiện lên bằng những cú sải tay dài hơn, nhịp thở ổn định hơn và khả năng hồi phục nhanh hơn.
Theo Giáo sư Fujita, thể lực, đặc biệt sức mạnh cơ bắp và sức bền, liên quan chặt chẽ đến tuổi thọ. Đây là một phát biểu mang tính định hướng: nếu muốn sống lâu, không thể bỏ qua sức mạnh cơ bắp. Khối lượng cơ bắp bắt đầu giảm sau tuổi 30 và suy giảm nhanh hơn từ cuối tuổi 70, nhưng tập luyện sức mạnh kết hợp chế độ ăn đủ protein có thể hạn chế quá trình này, giúp xương chắc hơn, giảm nguy cơ té ngã và gãy xương. Nói cách khác, thể lực và tuổi thọ không phải hai đường thẳng song song; chúng đan vào nhau, và phòng tập hay bể bơi là nơi hai đường này gặp nhau rõ nhất.
Điều đáng chú ý là vận động không chỉ bảo vệ cơ thể, mà còn là "vaccine" cho hệ miễn dịch và hệ thần kinh. Tập luyện giúp duy trì miễn dịch, khả năng giữ thăng bằng, thị lực động và làm chậm suy giảm cơ bắp do tuổi tác. Giáo sư Fujita khẳng định thể thao có thể làm chậm, thậm chí ngăn chặn nhiều tác động tiêu cực của lão hóa. Vì vậy, những vận động viên trên 90 tuổi tại Nhật Bản không chỉ là người phá kỷ lục; họ là minh chứng sống cho luận điểm rằng nếu giữ được thể lực, tuổi thọ khỏe mạnh gần như là hệ quả tự nhiên.
Khi thể thao suốt đời trở thành phong trào: không chỉ người cao tuổi được hưởng lợi
Sự trỗi dậy của những vận động viên tuổi 90 tại Nhật Bản không phải ngẫu nhiên, mà phản ánh một phong trào thể thao suốt đời được nuôi dưỡng bài bản. Người cao tuổi ngày nay có nhiều điều kiện hơn để duy trì hoạt động thể chất: câu lạc bộ thể hình phổ biến hơn, nhiều nhóm thể thao riêng cho người cao tuổi, các giải đấu được tổ chức thường xuyên, thiết bị liên tục được cải tiến. Nghiên cứu năm 2023 cho thấy đồ bơi thủy động học tốt hơn và bể bơi giảm nhiễu động góp phần nâng cao thành tích của vận động viên Masters. Công nghệ rõ ràng hỗ trợ, nhưng quyết định nằm ở lựa chọn không dừng lại của chính người cao tuổi.
Trong cộng đồng thể thao cao tuổi, bầu không khí tích cực và tinh thần tương trợ là điểm tựa quan trọng. Những khẩu hiệu như “ai cũng là người chiến thắng”, “đam mê là điều kiện đủ” và “không bao giờ là quá muộn” được nhắc đến thường xuyên. Theo các nhà chuyên môn, thông điệp ấy không chỉ tiếp thêm động lực cho vận động viên, mà còn truyền cảm hứng cho người trẻ xung quanh. Luật thi đấu cũng được điều chỉnh để phù hợp thể trạng lớn tuổi, gửi đi một tín hiệu xã hội mạnh mẽ: tuổi già không bị loại khỏi sân chơi, mà được mời trở lại với điều kiện an toàn hơn.
Chính tinh thần “ai cũng là người chiến thắng” đó đang thay đổi cách chúng ta hiểu về sống khỏe mạnh tuổi cao. Thay vì đặt nặng huy chương, cộng đồng coi việc duy trì thói quen luyện tập mới là mục tiêu. Điều này giúp hoạt động thể thao đều đặn trở nên dễ tiếp cận với người bình thường: không cần là kỷ lục gia, chỉ cần là người xuất hiện ở bể bơi hay công viên mỗi ngày. Và trong bức tranh rộng hơn, phong trào này cũng bảo vệ hệ thống y tế, khi một thế hệ cao tuổi khỏe mạnh hơn nghĩa là ít bệnh mạn tính và ít phụ thuộc hơn. Vận động viên tuổi 90 trên đường đua, vì thế, đang chạy thay cả xã hội.
Bài học thực tế: công thức Nhật Bản cho mỗi người khi bước vào tuổi già
Điểm đáng nói nhất từ câu chuyện các kỷ lục thế giới cao tuổi là tính khả thi. Bà Yonezawa không sinh ra đã là siêu nhân; bà rời bơi lội rồi quay lại ở tuổi 50, nghĩa là ngay cả khi bạn đã bỏ lỡ nhiều năm không vận động, việc bắt đầu lại vẫn có giá trị. Hoạt động thể chất mang lại lợi ích cho sức khỏe ở mọi lứa tuổi; nói cách khác, không độ tuổi nào là "quá muộn" như chính khẩu hiệu trong cộng đồng thể thao cao tuổi.
Nhìn từ kinh nghiệm Nhật Bản, một "công thức" tối thiểu để sống khỏe mạnh tuổi cao có thể rút ra: thứ nhất, duy trì hoặc bắt đầu một môn thể thao phù hợp – bơi, đi bộ, tập sức mạnh – với tần suất đều đặn. Thứ hai, bảo đảm chế độ ăn đủ protein để chống mất cơ và bảo vệ xương. Thứ ba, rèn luyện trí não song song với cơ thể, như cách bà Yonezawa ghi nhớ tên tỉnh thành và nhà ga. Và cuối cùng, tìm hoặc xây dựng cộng đồng – một câu lạc bộ, nhóm bạn – để giữ động lực.
Kết luận công bằng nhất là: tuổi thọ dài không còn là mục tiêu đáng mơ ước nếu thiếu chất lượng sống. Những vận động viên tuổi 90 của Nhật Bản cho thấy thể lực và tuổi thọ có thể song hành, miễn là chúng ta chấp nhận kỷ luật và niềm vui từ vận động. Khi một bà cụ 90 nói "bơi còn dễ hơn đi bộ", đó không phải lời đùa mà là bản báo cáo trung thực về một cơ thể được luyện tập trọn đời. Câu hỏi còn lại dành cho mỗi người không phải "tuổi già sẽ đến khi nào?", mà là "khi tuổi già đến, mình sẽ ở trạng thái thể lực nào?".
