Dung Quất sau 30 năm: từ ý tưởng nhà máy lọc dầu đến cực tăng trưởng công nghiệp
Khu kinh tế Dung Quất là không gian công nghiệp tổng hợp gắn với hệ thống cảng biển nước sâu của Quảng Ngãi, được hình thành từ quyết định đặt nhà máy lọc dầu đầu tiên của Việt Nam tại đây, và sau ba thập kỷ đã trở thành một trong những trung tâm công nghiệp lớn của khu vực, đóng vai trò cực tăng trưởng về lọc hóa dầu, luyện kim, cơ khí, năng lượng và dịch vụ cho tỉnh và miền Trung. Quan điểm quan trọng khi nhìn lại 30 năm là: Dung Quất không chỉ thành công, mà đã âm thầm thay đổi quỹ đạo phát triển Quảng Ngãi. Từ một địa phương ít được nhắc đến trong câu chuyện công nghiệp, Quảng Ngãi giờ sở hữu hơn 440 dự án tại khu kinh tế Dung Quất và các khu công nghiệp, với khoảng 350 dự án đang hoạt động tạo việc làm cho hơn 81.000 lao động. Con số này cho thấy một sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế mang tính cấu trúc, chứ không chỉ là vài dự án điểm sáng.
Công nghiệp lọc hóa dầu và chuỗi ngành nền tảng: sức bật cho phát triển Quảng Ngãi
Trọng tâm của khu kinh tế Dung Quất là công nghiệp lọc hóa dầu, với nhà máy lọc dầu Dung Quất giữ vai trò hạt nhân cho toàn bộ hệ sinh thái công nghiệp nặng của tỉnh. Xung quanh đó là các ngành chủ lực như luyện kim, cơ khí, năng lượng – những ngành vốn cần mặt bằng lớn, cảng nước sâu và hạ tầng điện, nước ổn định. Việc tập trung các ngành này trong một không gian quy hoạch thống nhất tạo lợi thế chi phí và logistics mà nhiều địa phương khác khó bù đắp. Quan trọng hơn, các khu kinh tế, khu công nghiệp của Quảng Ngãi hiện đóng góp trên 70% vào tăng trưởng kinh tế, xuất khẩu, thu ngân sách, giải quyết việc làm và chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh. Đây là tỷ trọng đủ để khẳng định: nếu không có Dung Quất, sẽ không có một Quảng Ngãi công nghiệp như hôm nay. Câu chuyện phát triển Quảng Ngãi vì thế gắn chặt với việc tiếp tục nâng cấp chuỗi lọc hóa dầu và các ngành nền tảng đi cùng.
Từ lợi thế quy hoạch tới môi trường đầu tư cạnh tranh trong khu vực
Điểm then chốt để Dung Quất tiếp tục cạnh tranh với các trung tâm công nghiệp trong khu vực Đông Nam Á không còn nằm ở việc có thêm bao nhiêu dự án, mà là cách Quảng Ngãi biến lợi thế quy hoạch thành năng lực sản xuất mới. Sau sáp nhập, tỉnh có không gian phát triển đa dạng từ miền núi, cao nguyên, đồng bằng đến biển và hải đảo, cùng nền tảng công nghiệp với khu kinh tế Dung Quất và hệ thống cảng biển nước sâu. Theo lãnh đạo Sở Tài chính Quảng Ngãi, yêu cầu giai đoạn mới là chuyển lợi thế quy hoạch thành dự án, chuyển dự án thành vốn đầu tư và chuyển vốn đầu tư thành năng lực sản xuất mới. Đây là cách nhìn rất thực tế: quy hoạch tốt mà thủ tục chậm, đất đai vướng, giải phóng mặt bằng kéo dài thì lợi thế sẽ bị các địa phương khác vượt qua. Việc tỉnh chủ động tập trung rà soát và tháo gỡ các điểm nghẽn về quy hoạch, đất đai, thủ tục đầu tư xây dựng, hạ tầng và tiếp cận nguồn lực cho thấy nhận thức rõ ràng về cuộc cạnh tranh thu hút vốn đầu tư đang ngày càng khốc liệt.
Cải thiện điều hành, kết nối không gian: nền tảng cho bước nhảy tiếp theo
Sau khi Quảng Ngãi và Kon Tum hợp nhất, Ban Quản lý khu kinh tế được giao thêm chức năng quản lý KKT Cửa khẩu Quốc tế Bờ Y, KCN Hòa Bình và KCN Sao Mai, mở ra cơ hội xây dựng một trục công nghiệp – thương mại Đông – Tây thay vì phát triển đơn lẻ từng khu vực. Nếu Dung Quất là cực công nghiệp hướng ra biển, gắn với cảng và năng lượng, thì Bờ Y có lợi thế về thương mại, dịch vụ, logistics và giao thương với Lào, Campuchia. Cách tiếp cận liên kết không gian này cần được hỗ trợ bởi một môi trường điều hành đủ hấp dẫn. Tỉnh đặt mục tiêu đưa chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) vào top 20 cả nước đến năm 2030, đồng thời xây dựng môi trường kinh doanh thông thoáng, công khai, minh bạch. Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh, mục tiêu không chỉ là thứ hạng PCI mà là nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp, rút ngắn thời gian, giảm chi phí thủ tục, củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp đối với chính quyền. Nếu làm đúng, đây chính là "đòn bẩy mềm" giúp Dung Quất hút được các dự án công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn.
Từ trung tâm khu vực miền Trung tới tham vọng lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia
Điểm đáng chú ý trong bức tranh Dung Quất hiện nay là tầm nhìn dài hạn đã được cụ thể hóa ở cấp trung ương. Quyết định số 168/QĐ-TTg ngày 28/2/2023 phê duyệt điều chỉnh tổng thể quy hoạch chung xây dựng khu kinh tế Dung Quất đến năm 2045, với định hướng xây dựng nơi đây thành khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực, trung tâm công nghiệp, đô thị và dịch vụ của khu vực miền Trung. Theo định hướng của tỉnh, Dung Quất sẽ được phát triển thành trung tâm công nghiệp, đô thị, dịch vụ và logistics hiện đại, từng bước hình thành Trung tâm Lọc, hóa dầu và Năng lượng quốc gia. Cách nói "từng bước" rất quan trọng: đây không phải tham vọng có thể đạt trong vài năm, mà là quá trình cần lựa chọn nhà đầu tư có năng lực, ưu tiên công nghệ hiện đại, thân thiện môi trường, và biết gắn kết với doanh nghiệp trong tỉnh. Nếu Quảng Ngãi kiên trì chuyển từ thu hút đầu tư theo số lượng sang chất lượng, kiểm soát tốt sử dụng nguồn lực công và tiếp tục tháo gỡ điểm nghẽn, khu kinh tế Dung Quất hoàn toàn có thể giữ vai trò đầu tàu không chỉ của tỉnh mà của cả dải công nghiệp miền Trung trong cuộc cạnh tranh với các trung tâm công nghiệp Đông Nam Á.
