Dung Quất là gì và vì sao câu chuyện này đáng để tự hào?
Khu kinh tế Dung Quất là một không gian công nghiệp tổng hợp ven biển tại Quảng Ngãi, được quy hoạch trên diện tích hơn 43.300 ha, tập trung vào phát triển công nghiệp nặng, lọc hóa dầu, năng lượng và dịch vụ cảng biển, đồng thời hình thành các khu đô thị, khu dân cư và hạ tầng xã hội phục vụ hàng chục nghìn lao động và cư dân trong vùng liên kết miền Trung. Sau ba thập kỷ, việc Dung Quất vươn mình từ một vùng ven biển gian khó thành trung tâm công nghiệp nặng, lọc hóa dầu và năng lượng quy mô quốc gia không chỉ là thành tựu của riêng Quảng Ngãi mà còn là minh chứng cho tầm nhìn chiến lược của Việt Nam trong việc dịch chuyển trọng tâm phát triển ra khu vực miền Trung. Câu chuyện Dung Quất cho thấy khi Nhà nước dám chọn vùng “cát trắng, nắng gió” làm nơi đặt nhà máy lọc dầu đầu tiên của đất nước, toàn bộ cấu trúc kinh tế – xã hội của một tỉnh có thể thay đổi theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa chỉ trong một thế hệ.
Từ quyết định lịch sử đến hạt nhân lọc hóa dầu Quảng Ngãi
Điểm khởi đầu của hành trình Dung Quất là quyết định ngày 9/11/1994 chọn nơi đây làm địa điểm xây dựng nhà máy lọc dầu đầu tiên của Việt Nam. Đó không phải lựa chọn an toàn: vùng ven biển này vốn cằn cỗi, ít người, hạ tầng gần như bằng không. Nhưng chính sự táo bạo ấy đã mở ra một trục phát triển hoàn toàn mới cho miền Trung. Năm 1996, Quy hoạch chung Khu công nghiệp Dung Quất được phê duyệt, Ban Quản lý được thành lập, đặt nền móng cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của tỉnh. Bước ngoặt thực sự đến khi Nhà máy Lọc dầu Dung Quất đi vào vận hành, trở thành hạt nhân của chuỗi giá trị lọc hóa dầu Quảng Ngãi, kéo theo luyện kim, công nghiệp nặng, chế biến – chế tạo và dịch vụ kỹ thuật. Một phát biểu có thể trích dẫn là: "Trong hành trình 30 năm hình thành và phát triển của Khu kinh tế Dung Quất, công trình Nhà máy Lọc dầu Dung Quất được xem là một trong những động lực quan trọng nhất cho quá trình hình thành một trung tâm công nghiệp quy mô lớn tại Quảng Ngãi."
Hạ tầng giao thông và hạ tầng cảng biển: lợi thế cạnh tranh được xây dựng
Nếu tầm nhìn là viên gạch đầu tiên, thì hạ tầng là con đường cụ thể biến tầm nhìn thành sức cạnh tranh. Từ mô hình khu công nghiệp ban đầu, năm 2005 Dung Quất được chuyển thành khu kinh tế tổng hợp đa ngành, đa lĩnh vực, đi kèm chiến lược "quy hoạch đi trước một bước, hạ tầng mở đường cho phát triển". Tỉnh Quảng Ngãi đã bố trí ngân sách để đầu tư hạ tầng khung, giúp khu vực vốn là miền cát trắng đầy nắng gió thay đổi diện mạo với đường sá, khu dân cư, khu tái định cư và mạng lưới giao thông kết nối vùng. Bước nhảy vọt về cạnh tranh đến từ hạ tầng cảng biển: hệ thống cảng nước sâu tại Dung Quất có khả năng tiếp nhận tàu đến 200.000 DWT, trở thành "thỏi nam châm" thu hút các dòng vốn lớn và các dự án công nghiệp nặng gắn với xuất nhập khẩu. Sản lượng hàng hóa qua cảng tăng hơn 7 lần, từ 7,48 triệu tấn năm 2010 lên 55,76 triệu tấn năm 2025 – một con số cho thấy Dung Quất đã thực sự trở thành cửa ngõ hàng hải của miền Trung.
Tác động tới đời sống người dân và vai trò vùng trong liên kết miền Trung
Thành công của Khu kinh tế Dung Quất không thể chỉ đo bằng sản lượng hay số dự án; nó thể hiện rõ trong đời sống người dân và vị thế vùng. Từ 13 doanh nghiệp vào năm 2005, đến nay khu kinh tế đã có 183 doanh nghiệp với 214 dự án hoạt động, tạo việc làm ổn định cho khoảng 81.800 lao động – một chuyển dịch lao động quy mô lớn từ nông – ngư nghiệp sang công nghiệp hiện đại. 32 khu dân cư, khu tái định cư với khoảng 5.339 lô đất đã giúp hàng nghìn hộ dân nhường đất cho dự án mà vẫn có cơ hội an cư, cải thiện chất lượng sống. Trong Lễ kỷ niệm 30 năm thành lập do Ban Quản lý Khu kinh tế Dung Quất và các Khu công nghiệp Quảng Ngãi tổ chức ngày 15/8, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc nhấn mạnh yêu cầu phát triển công nghiệp phải đi đôi với tiến bộ, công bằng xã hội, không được phép đánh đổi đời sống người dân vì dự án, đồng thời chỉ đạo hỗ trợ học sinh khó khăn bằng học bổng và xe đạp. Bên cạnh đó, ông yêu cầu Quảng Ngãi phối hợp với Đà Nẵng xây dựng đề án liên kết không gian Chu Lai–Dung Quất–Nam Giang–hành lang kinh tế Đông Tây 2, với mục tiêu hình thành cực tăng trưởng công nghiệp, logistics, thương mại tự do và đổi mới sáng tạo toàn vùng miền Trung.
Dung Quất trong chiến lược năng lượng sạch và cạnh tranh khu vực
Sau 30 năm, Khu kinh tế Dung Quất đã góp phần tạo nên một diện mạo hoàn toàn mới cho kinh tế Quảng Ngãi, đưa tỉnh từ chỗ nhận trợ cấp ngân sách trở thành địa phương tự cân đối và có điều tiết về Trung ương, với khu kinh tế là một trong những trung tâm công nghiệp, lọc hóa dầu và cảng biển quan trọng của khu vực miền Trung. Tầm nhìn mới không dừng ở công nghiệp nặng truyền thống. Theo định hướng đến năm 2045, mục tiêu là biến Dung Quất thành trung tâm công nghiệp, đô thị và dịch vụ hiện đại, gắn với hệ sinh thái năng lượng sạch như hydrogen, LNG và công nghệ thu giữ carbon. Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu xây dựng mô hình kinh tế xanh – tuần hoàn, coi đây là điều kiện bắt buộc để đón đầu dòng vốn FDI chất lượng cao và để Dung Quất có thể cạnh tranh trên bản đồ năng lượng toàn cầu. Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi khẳng định sẽ tập trung vào 5 nhóm hành động: chuyển dịch cơ cấu công nghiệp, phát triển hạ nguồn lọc hóa dầu và thép chất lượng cao, đẩy mạnh chuyển đổi số, tối ưu hạ tầng giao thông kết nối, và xây dựng thiết chế văn hóa, nhà ở xã hội cho công nhân. Ba thập kỷ qua, Dung Quất đã chứng minh rằng một vùng đất cằn cỗi có thể trở thành cực tăng trưởng nếu có tầm nhìn dài hạn, quyết tâm chính trị và lựa chọn chiến lược đúng về hạ tầng cảng biển, công nghiệp nặng và năng lượng.
