Mô hình trường học mới: bước ngoặt từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực
Mô hình trường học mới phát triển tư duy sáng tạo, tư duy phản biện và kỹ năng hội nhập quốc tế là cách tổ chức nhà trường được thiết kế để chuyển tâm điểm giáo dục từ việc truyền thụ kiến thức sang bồi dưỡng năng lực, phẩm chất, kỹ năng thế kỷ 21 cho học sinh, thông qua việc tích hợp STEM/STEAM, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, ngoại ngữ và hoạt động trải nghiệm vào chương trình dạy học thường ngày. Theo Quyết định 1888/QĐ-BGDĐT ngày 30/6/2026 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, một nhiệm vụ trọng tâm của Chương trình mục tiêu quốc gia về hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục giai đoạn 2026–2035 là thí điểm mô hình trường học phát triển năng lực sáng tạo, tư duy phản biện và hội nhập quốc tế. 544 cơ sở giáo dục mầm non, tiểu học, THCS, THPT, trường chuyên, trường thực hành và trung tâm giáo dục thường xuyên, giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên trên toàn quốc đã được chọn để triển khai thí điểm. Đây không chỉ là một dự án thử nghiệm, mà là tín hiệu rõ ràng cho thấy hệ thống giáo dục đang tự đặt mình vào áp lực đổi mới.
Tư duy sáng tạo học sinh và giáo dục toàn cầu: vì sao 544 trường lại quan trọng?
Việc lựa chọn 544 cơ sở giáo dục đại diện cả vùng thuận lợi và khó khăn là một quyết định chiến lược, bởi nó buộc mô hình trường học mới phải đối mặt với thực tế đa dạng thay vì chỉ tồn tại trong vài "ngôi trường kiểu mẫu". Theo chương trình, mục tiêu là xây dựng môi trường học tập nơi học sinh được khuyến khích đặt câu hỏi, giải quyết vấn đề, hợp tác, sáng tạo và thích ứng với yêu cầu hội nhập quốc tế. Nói cách khác, tư duy sáng tạo học sinh không còn là khẩu hiệu mà trở thành tiêu chí tổ chức hoạt động dạy – học. Mô hình này đặt giáo dục toàn cầu vào trung tâm, khi nhấn mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), giáo dục STEM/STEAM và từng bước dạy một số môn bằng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai. Đây là những thành tố không thể thiếu nếu học sinh muốn bước vào thị trường lao động quốc tế trong vài thập niên tới. Tham vọng mở rộng mô hình trường học thông minh áp dụng công nghệ số, AI, STEM/STEAM và dạy một số môn bằng tiếng Anh đến khoảng 12.000 cơ sở giáo dục sau giai đoạn thí điểm cho thấy quyết tâm cải cách ở quy mô hệ thống.
Từ lớp học đến quản trị nhà trường: cải cách phải đi vào thực chất
Một điểm đáng chú ý của mô hình trường học mới là nó không chỉ đổi nội dung chương trình mà còn chạm đến quản trị nhà trường. Yêu cầu gắn thí điểm với xây dựng trường học thông minh, phát triển học liệu, thiết bị dạy học và đào tạo đội ngũ cho thấy Bộ Giáo dục và Đào tạo ý thức rằng đổi mới phương pháp sẽ thất bại nếu nhà trường vẫn vận hành theo cách cũ. Cùng với cải cách nội dung, yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị trường học được đặt ở vị trí then chốt; việc tinh giản đầu mối, sắp xếp lại mạng lưới trường được coi chỉ là bước khởi đầu, còn hiệu quả hoạt động, chất lượng quản lý và chất lượng dạy học mới là thước đo. Ở cấp lớp học, chuyển từ dạy học nặng truyền thụ sang phát triển phẩm chất, năng lực là thay đổi căn bản. Học sinh được đánh giá trên quá trình học tập và sản phẩm học tập, không chỉ qua điểm số. Nếu làm tốt, điều này sẽ giải phóng giáo viên khỏi "căn bệnh thi cử" và mở đường cho những thiết kế học tập giàu tính trải nghiệm – nền tảng của giáo dục toàn cầu và kỹ năng thế kỷ 21.
Trường Võ Thị Sáu: hình mẫu cho cách triển khai thận trọng và có chọn lọc
Tiểu học Võ Thị Sáu (Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk) là một ví dụ cụ thể cho cách nhà trường có thể tận dụng thí điểm để tự tái thiết. Ban giám hiệu xem đây là cơ hội tiếp tục chuyển đổi từ dạy học chú trọng truyền thụ sang phát triển phẩm chất, năng lực học sinh, trong đó các em được khuyến khích suy nghĩ, đặt câu hỏi, giải quyết vấn đề, sáng tạo và hợp tác. Trường đã có nền tảng về STEM, chuyển đổi số, ứng dụng AI, ngoại ngữ, hoạt động trải nghiệm và giáo dục kỹ năng; thí điểm cho phép nối các mảnh rời rạc này thành một mô hình nhất quán. Kế hoạch của trường là triển khai theo lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế: rà soát đội ngũ, cơ sở vật chất, thiết bị và năng lực học sinh; trong năm học 2026–2027, tích hợp nội dung liên quan vào kế hoạch giáo dục và dạy học, tập trung vào dạy học theo năng lực, STEM/STEAM, học tập trải nghiệm, chuyển đổi số và sử dụng AI an toàn, kiểm soát được, đồng thời phát triển kỹ năng số, ngoại ngữ, giao tiếp và hợp tác cho học sinh. Đánh giá tiến bộ học sinh dựa trên quá trình và sản phẩm thay vì chỉ điểm số là lựa chọn cho thấy nhà trường đã bắt đầu nội hóa tinh thần cải cách.
Thách thức và điều kiện để mô hình trường học mới không trở thành hình thức
Dù triển vọng rõ ràng, thí điểm ở 544 trường vẫn đối mặt nhiều ràng buộc thực tế: hạ tầng, thiết bị công nghệ, nguồn lực cho hoạt động trải nghiệm, STEM và ngoại ngữ còn thiếu, đội ngũ giáo viên cần thêm thời gian và cơ hội bồi dưỡng để tổ chức hiệu quả các hoạt động phát triển tư duy phản biện, sáng tạo và hội nhập. Chính hiệu trưởng Tiểu học Võ Thị Sáu thừa nhận thách thức lớn nhất là triển khai sao cho thực chất, phù hợp lứa tuổi tiểu học, không biến mô hình thành phong trào hình thức hay gây thêm áp lực cho giáo viên, học sinh. Theo định hướng chuyên môn, hoạt động sau khi sắp xếp lại mạng lưới trường được tổ chức theo nguyên tắc "toàn trường – theo khối lớp – theo địa bàn", vừa bảo đảm thống nhất về mục tiêu, kế hoạch, chuẩn chất lượng, dữ liệu, vừa thích ứng đặc điểm từng cấp học và vùng miền. Đây là khung quan trọng để thí điểm không rơi vào tình trạng mỗi nơi làm mỗi kiểu. Nếu Bộ Giáo dục và Đào tạo thực sự đi kèm hướng dẫn cụ thể về tiêu chí, nội dung, lộ trình và đánh giá, đồng thời tăng hỗ trợ đào tạo giáo viên, cơ sở vật chất, thiết bị số và diễn đàn trao đổi kinh nghiệm giữa các trường, mô hình trường học mới có cơ hội trở thành trụ cột lâu dài của giáo dục toàn cầu, thay vì một “dự án” ngắn hạn. "Theo Quyết định 1888/QĐ-BGDĐT, 544 cơ sở giáo dục trên toàn quốc được chọn thí điểm mô hình phát triển năng lực sáng tạo, tư duy phản biện và hội nhập quốc tế". Câu chuyện sắp tới không chỉ là mở rộng con số đó lên 12.000, mà là bảo đảm mỗi trường bước vào cải cách với tinh thần thực chất, tôn trọng điều kiện địa phương và trọng tâm là học sinh – những công dân toàn cầu tương lai.
