Chương trình AI STEM tại 544 trường: Bước ngoặt mang tính hệ thống
Chương trình AI STEM tại 544 trường học là mô hình thí điểm dùng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, giáo dục STEM/STEAM và dạy học bằng tiếng Anh để phát triển năng lực sáng tạo, tư duy phản biện và khả năng hội nhập quốc tế của học sinh từ mầm non đến trung học phổ thông.544 cơ sở giáo dục trên cả nước sẽ thí điểm mô hình trường học phát triển năng lực sáng tạo, tư duy phản biện và hội nhập quốc tế, trong đó có các nội dung về ứng dụng AI, giáo dục STEM/STEAM và dạy một số môn học bằng tiếng Anh. Điều này đồng nghĩa: mục tiêu chính không phải thêm vài tiết lập trình hay robot, mà là thiết kế lại cách dạy – cách học theo yêu cầu thế kỷ 21. Điểm đáng nói là quy mô thí điểm đủ lớn để tạo ra thay đổi hệ thống. 544 trường học thí điểm trải rộng từ mầm non, tiểu học đến THCS, THPT, THPT chuyên, THPT thực hành, trung tâm giáo dục thường xuyên và trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên. Mỗi tỉnh, thành sẽ chọn trường đại diện cả vùng thuận lợi lẫn khó khăn, cho thấy đây là phép thử về thu hẹp khoảng cách chứ không chỉ nâng chất ở các đô thị.
AI, STEM/STEAM, tiếng Anh: Sẽ thay đổi lớp học như thế nào?
Một trong những nội dung then chốt là mô hình trường học thông minh, ứng dụng công nghệ số và AI trong quản lý, giảng dạy và học tập. Nếu triển khai đúng, AI không nên chỉ là công cụ chấm bài hay tạo đề, mà phải giúp cá nhân hóa học tập, phân tích dữ liệu để giáo viên hiểu rõ từng học sinh. Ở lớp học, giáo dục STEAM sẽ kéo học sinh ra khỏi kiểu học chép – thuộc lòng, hướng sang làm dự án, thử nghiệm và giải quyết vấn đề. Chính ở đây, tư duy phản biện học sinh được rèn luyện: đặt câu hỏi vì sao, so sánh phương án, phản biện dữ liệu thay vì chấp nhận đáp án duy nhất. Việc thí điểm dạy một số môn bằng tiếng Anh sẽ tăng cường khả năng hội nhập, nhưng cũng đặt sức ép lên cả thầy và trò về năng lực ngôn ngữ. Với học sinh trong các trường tham gia, môi trường học tập sắp tới sẽ có thêm nhiều hoạt động STEM/STEAM, ứng dụng công nghệ số, AI và sử dụng tiếng Anh trong một số môn học.
Giáo viên – mắt xích quyết định trong cuộc chuyển đổi
Không có giáo viên đủ năng lực, mọi khẩu hiệu về chương trình AI STEM chỉ nằm trên giấy. Chương trình đặt mục tiêu bồi dưỡng khoảng 12.000 giáo viên cốt cán các cấp về giáo dục STEM/STEAM, hình thành mạng lưới giáo viên cốt cán tại các địa phương. Khoảng 250.000 giáo viên và 70.000 cán bộ quản lý giáo dục cũng sẽ được bồi dưỡng để triển khai mô hình mới. Con số này cho thấy sự nghiêm túc, nhưng thách thức lại nằm ở chất lượng: bồi dưỡng có thực sự thay đổi được tư duy dạy học, hay chỉ là vài buổi tập huấn “cho đủ chỉ tiêu”? Giáo dục STEAM đòi hỏi giáo viên không ngại thí nghiệm thất bại, không sợ câu hỏi khó của học sinh và sẵn sàng chia sẻ quyền chủ động trên lớp. Đồng thời, cán bộ quản lý phải dám điều chỉnh thời khóa biểu, kế hoạch kiểm tra đánh giá để ưu tiên hoạt động trải nghiệm, dự án liên môn, thay vì giữ nguyên nặng nề sĩ số – tiết dạy – điểm số.
Cơ sở vật chất và chương trình: Đổi mới nửa vời là rủi ro lớn nhất
Ứng dụng AI và giáo dục STEAM không thể diễn ra trong những phòng học xuống cấp, thiếu thiết bị. Bên cạnh đổi mới mô hình dạy và học, chương trình còn đặt mục tiêu về cơ sở vật chất và giáo dục nghề nghiệp. 18 trường cao đẳng được định hướng đầu tư trọng điểm, trong đó 6 trường thành trung tâm quốc gia và 12 trường thành trung tâm vùng; khoảng 30 trường cao đẳng được đầu tư để có năng lực cạnh tranh trong khu vực ASEAN. Ở phổ thông, mục tiêu kiên cố hóa trường lớp, bảo đảm nhà công vụ cho giáo viên vùng khó khăn là nền tảng để chương trình AI STEM không trở thành “đặc quyền” của vài trường điểm. Tuy vậy, nếu chỉ đầu tư thiết bị mà không điều chỉnh chương trình, cho phép linh hoạt về thời lượng và cách đánh giá, giáo viên sẽ khó có không gian để làm STEM đúng nghĩa. Nguy cơ lớn nhất là dừng lại ở vài phòng lab trưng bày, vài cuộc thi robot, trong khi phần lớn thời gian học sinh vẫn quay lại luyện đề.
Từ 544 trường đến 12.000 cơ sở: Điều gì cần làm ngay?
Sau bước thí điểm tại 544 cơ sở, chương trình đặt mục tiêu có tối thiểu 30% cơ sở giáo dục liên quan, tương đương khoảng 12.000 cơ sở, triển khai mô hình trường học thông minh, dạy học tích hợp STEM/STEAM và dạy một số môn bằng tiếng Anh. Đây là lộ trình đầy tham vọng: nếu giai đoạn đầu không làm kỹ, việc mở rộng có nguy cơ sao chép hình thức, thiếu chiều sâu. Ở góc nhìn người viết, có ba việc cấp thiết. Thứ nhất, xây dựng bộ tiêu chí rõ ràng về năng lực sáng tạo, tư duy phản biện học sinh, làm chuẩn chung cho các trường. Thứ hai, trao quyền chủ động cho trường trong thiết kế chủ đề STEM gắn với bối cảnh địa phương, thay vì áp đặt “mẫu chung”. Thứ ba, lắng nghe phản hồi thực tế từ giáo viên và học sinh trong 544 trường học thí điểm để điều chỉnh kịp thời. Chỉ khi đó, chương trình AI STEM mới trở thành cú hích thật sự cho giáo dục, chứ không phải một “phong trào công nghệ” đi qua rồi để lại nhiều phòng máy khóa cửa.
