Bưu chính thành hạ tầng kinh tế số, không còn là chuyện “gửi thư”
Luật Bưu chính sửa đổi là dự luật nhằm tái định nghĩa bưu chính từ dịch vụ chuyển phát thư truyền thống thành một cấu phần hạ tầng thiết yếu của kinh tế số, bao trùm cả gói hàng, dữ liệu, mạng lưới doanh nghiệp và cơ chế quản lý hậu kiểm, với mục tiêu vừa bảo đảm dịch vụ phổ cập giá hợp lý cho toàn dân, vừa mở rộng không gian cạnh tranh cho doanh nghiệp trong thương mại điện tử và dịch vụ chuyển phát hiện đại. Sau 15 năm thi hành, Luật Bưu chính 2010 đã hoàn thành vai trò mở đường, nhưng không còn theo kịp sự bùng nổ thương mại điện tử và chuyển đổi số. Sáng 17/10, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, thừa ủy quyền Thủ tướng, trình Quốc hội dự án Luật Bưu chính sửa đổi, mở đầu cho một cuộc “đại tu” thể chế bưu chính. Cùng ngày, Quốc hội thảo luận tổ và dự kiến xem xét, thông qua ngay tại kỳ họp này.
Dịch vụ phổ cập gói hàng: từ quyền gửi thư đến quyền tham gia thương mại điện tử
Điểm bước ngoặt của Luật Bưu chính sửa đổi là mở rộng dịch vụ phổ cập từ thư sang cả gói, kiện hàng hóa. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật, mà là chuyển dịch tư duy: quyền tiếp cận bưu chính của người dân giờ gắn trực tiếp với quyền tham gia kinh tế số. Khi dịch vụ phổ cập gói hàng được cung cấp trên phạm vi toàn quốc, với chất lượng ổn định và mức giá được kiểm soát – không cao hơn giá bình quân trên thị trường của dịch vụ tương đương – người dân ở vùng sâu, vùng biên giới, hải đảo có cơ hội bán và mua hàng trực tuyến gần như ngang bằng cư dân đô thị. Nhà nước cam kết duy trì mạng bưu chính công cộng để dịch vụ này không bị đứt gãy, còn doanh nghiệp được chỉ định phải giữ mạng lưới phủ khắp toàn quốc. Nếu làm tốt, dịch vụ phổ cập gói hàng sẽ trở thành “đường cao tốc” cho kinh tế số Việt Nam, chứ không chỉ là chính sách an sinh.
Hậu kiểm bưu chính: cơ hội cạnh tranh hay rủi ro hình thức?
Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm bưu chính là lựa chọn táo bạo nhất của dự luật – và cũng là phép thử cho năng lực quản lý nhà nước. Dự thảo bỏ cơ chế cấp phép, thay bằng một thủ tục đăng ký điện tử duy nhất, giảm từ 14 thủ tục hành chính xuống còn một. Cơ quan quản lý chủ yếu kiểm tra tính đầy đủ, hợp lệ của hồ sơ, còn doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm đáp ứng điều kiện kinh doanh và chịu giám sát sau đăng ký. Theo Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, đây là thay đổi “mang tính cách mạng” vì giảm rào cản gia nhập thị trường, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và thúc đẩy kinh tế số. Nhưng ông cũng cảnh báo: “Hậu kiểm chỉ hiệu quả khi có dữ liệu thực, minh bạch và năng lực giám sát đủ mạnh”. Nếu hệ thống chia sẻ dữ liệu giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý không được thiết kế kỹ, hậu kiểm rất dễ biến thành hình thức, hoặc tệ hơn là thêm gánh nặng tuân thủ mà không tăng được an toàn cho người dùng.
Làm rõ ranh giới với logistics, bảo vệ người dùng trong cuộc chơi mới
Khi bưu chính mở rộng sang xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả, ranh giới với logistics và thương mại điện tử trở nên mờ hơn bao giờ hết. Dự luật vì thế phải xác định lại: dịch vụ bưu chính gồm chấp nhận, chia chọn, vận chuyển và phát bưu gửi; các hoạt động kho bãi, vận tải, logistics cung cấp độc lập không thuộc phạm vi điều chỉnh. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu phân định rõ trách nhiệm pháp lý giữa doanh nghiệp vận tải, kho bãi, logistics và nền tảng công nghệ chỉ điều phối đơn hàng, tránh chồng chéo hoặc bỏ sót đối tượng. Mỗi bưu gửi sẽ có mã định danh duy nhất để theo dõi, truy vết trong suốt hành trình, tạo nền tảng quản lý dựa trên dữ liệu. Đồng thời, dự luật đặt ra yêu cầu bảo vệ dữ liệu bưu chính, thông tin cá nhân, bí mật thư tín và hoàn thiện cơ chế bồi thường, trong đó có đề xuất cho người nhận 24–48 giờ để kiểm tra hàng hóa, phát hiện hư hỏng, mất mát. Nếu các lớp bảo vệ này không được cụ thể hóa, người dùng sẽ là bên chịu rủi ro lớn nhất trong cuộc cạnh tranh mới.
Bưu chính như hạ tầng kinh tế số: điều kiện để cạnh tranh lành mạnh
Thị trường bưu chính Việt Nam đã thay đổi căn bản: năm 2025, sản lượng khoảng 4 tỷ bưu gửi, tăng 12 lần so với 2010; doanh thu khoảng 87.000 tỷ đồng, số doanh nghiệp từ khoảng 40 lên 760, hơn 90% bưu gửi gắn với thương mại điện tử. Trong bối cảnh đó, việc Luật Bưu chính sửa đổi xác định bưu chính là hạ tầng thiết yếu của kinh tế số, bảo đảm kết nối và lưu thông bưu gửi trên toàn quốc, là bước đi đúng hướng. Nhưng để hạ tầng này nuôi dưỡng cạnh tranh lành mạnh, chứ không tạo đặc quyền, dự luật phải bảo đảm cơ chế tài chính công bằng, minh bạch cho dịch vụ phổ cập và công ích, tránh ưu ái doanh nghiệp được chỉ định. Đồng thời, nghĩa vụ số hóa, chia sẻ dữ liệu và tiêu chí hậu kiểm phải tương xứng với quy mô, mức độ rủi ro của từng mô hình doanh nghiệp. Kết luận, nếu Quốc hội thông qua một bản luật đủ sắc bén, bưu chính sẽ không chỉ là “người đưa thư” của kinh tế số Việt Nam, mà là đường trục hạ tầng mở ra cơ hội cạnh tranh cho cả doanh nghiệp lớn lẫn nhỏ.
