Mở rộng dịch vụ phổ cập: Bước ngoặt để chuyển phát giá hợp lý
Luật bưu chính sửa đổi là dự thảo luật nhằm cập nhật khung pháp lý cho hoạt động bưu chính trong bối cảnh thương mại điện tử và chuyển đổi số bùng nổ, mở rộng dịch vụ phổ cập bưu chính từ thư sang cả gói, kiện hàng hóa, đồng thời xác định bưu chính là hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế số, với mục tiêu cuối cùng là bảo đảm dịch vụ chuyển phát giá hợp lý, chất lượng ổn định và tiếp cận được trên phạm vi toàn quốc. Điểm đáng chú ý nhất của dự thảo là dịch vụ phổ cập bưu chính không còn giới hạn ở thư mà bao gồm cả gói, kiện hàng hóa trên toàn quốc, giúp người dân có thêm lựa chọn chuyển phát với mức giá được kiểm soát. Đây là thay đổi mang tính “dịch chuyển quyền lợi” về phía người dùng, nhất là khi thương mại điện tử đã trở thành kênh mua sắm quen thuộc.
Sáng 17/10, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình Quốc hội dự án luật bưu chính sửa đổi. Ngay sau phiên khai mạc, Quốc hội thảo luận ở tổ về dự án luật này, dự kiến xem xét, thông qua tại kỳ họp hiện tại và nếu được thông qua, luật sẽ có hiệu lực từ ngày 01/7/2027. Việc đưa hàng hóa vào phạm vi dịch vụ phổ cập, với mức thu áp dụng thống nhất toàn quốc và không cao hơn giá bình quân thị trường của dịch vụ thương mại tương đương, cho thấy Nhà nước chủ động dùng công cụ pháp lý để “neo” mặt bằng giá chuyển phát ở mức hợp lý, thay vì để người dân vùng xa chịu chi phí cao hơn.
Vì sao phải sửa luật bưu chính lúc này?
Sau 15 năm thi hành, luật bưu chính năm 2010 đã giúp thị trường phát triển mạnh, nhưng không còn theo kịp sự bùng nổ của thương mại điện tử và chuyển đổi số. Hoạt động bưu chính hiện nay không chỉ là chuyển phát thư, tài liệu mà còn bao gồm vận chuyển hàng hóa, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả… đòi hỏi mô hình quản lý mới, linh hoạt hơn. Nếu giữ nguyên khung pháp lý cũ, bưu chính khó có thể trở thành hạ tầng kinh tế số đúng nghĩa, trong khi đây lại là “đường ống” vật chất của thương mại điện tử.
Dự thảo luật bưu chính sửa đổi xác định rõ mục tiêu phát triển bưu chính thành hạ tầng thiết yếu của quốc gia và của nền kinh tế số, bảo đảm kết nối và lưu thông bưu gửi trên toàn quốc. Theo tờ trình, luật được xây dựng để thể chế hóa chủ trương về hoàn thiện thể chế, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và đổi mới phương thức quản lý nhà nước. Nói cách khác, đây không chỉ là một đạo luật chuyên ngành, mà là “mắt xích” trong chiến lược hạ tầng kinh tế số: nếu bưu chính chậm đổi mới, toàn bộ chuỗi thương mại điện tử, logistics số và dịch vụ công trực tuyến đều bị kéo lùi.
Ranh giới bưu chính – logistics – thương mại điện tử: Nếu mờ sẽ tăng chi phí
Một trong những tranh luận quan trọng quanh luật bưu chính sửa đổi là ranh giới giữa dịch vụ bưu chính với logistics, vận tải và thương mại điện tử. Dự thảo đã bước đầu phân định: dịch vụ bưu chính là chuỗi nhận, chia chọn, vận chuyển, phát bưu gửi trên mạng bưu chính; các công đoạn lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả chỉ được coi là bưu chính khi gắn trực tiếp với từng bưu gửi trong quá trình cung cấp dịch vụ. Các hoạt động vận tải, kho bãi, logistics độc lập nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của luật.
Các đại biểu Quốc hội cảnh báo rằng nếu ranh giới này không rõ, cùng một hoạt động có thể phải chịu nhiều lớp quản lý chuyên ngành, làm tăng chi phí tuân thủ và cuối cùng là tăng giá dịch vụ cho doanh nghiệp và người dân. Thực tế, cùng một doanh nghiệp có thể vừa lưu kho, hoàn tất đơn hàng, vừa vận tải và giao hàng chặng cuối; nếu pháp luật chỉ dựa vào tên gọi công đoạn, nguy cơ “chồng chéo giấy phép” là rất lớn. Cách tiếp cận hợp lý là lấy bưu gửi và chuỗi cung ứng bưu gửi làm trung tâm: hoạt động nào là bộ phận không tách rời của mạng bưu chính thì điều chỉnh theo luật bưu chính, còn lại tuân theo pháp luật chuyên ngành khác.
Cơ chế tài chính minh bạch: Điều kiện để chuyển phát giá hợp lý mà không “đè” doanh nghiệp
Mở rộng dịch vụ phổ cập bưu chính sang gói, kiện hàng hóa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được chỉ định phải duy trì mạng lưới trên toàn quốc, cung cấp dịch vụ liên tục, ổn định với mức giá hợp lý và thống nhất. Mức thu dịch vụ phổ cập không được cao hơn giá bình quân thị trường của dịch vụ bưu chính thương mại tương đương, tạo “trần mềm” để bảo vệ người dùng. Tuy nhiên, nếu không có cơ chế bù đắp minh bạch, gánh nặng chi phí phổ cập rất dễ bị đẩy ngược vào giá các dịch vụ khác hoặc làm giảm động lực đầu tư của doanh nghiệp.
Ý kiến thẩm tra nhấn mạnh phần chi phí hợp lý, hợp lệ của nghĩa vụ phổ cập không được bù đắp từ mức thu cần được xác định và hỗ trợ theo cơ chế tài chính công khai, minh bạch do pháp luật quy định. Đây là điểm mấu chốt: Nhà nước muốn dịch vụ chuyển phát giá hợp lý, nhưng không thể “ra lệnh” rồi để doanh nghiệp tự xoay sở. Cơ chế tài chính rõ ràng, dựa trên số liệu kiểm chứng, sẽ giúp phân bổ đúng chi phí phổ cập, tránh biến dịch vụ công ích thành gánh nặng vô hình cho cả doanh nghiệp lẫn người dùng thương mại điện tử.
Tác động tới doanh nghiệp, người dân và hạ tầng kinh tế số
Dịch vụ bưu chính phổ cập mở rộng sang gói, kiện hàng hóa được cung cấp trên phạm vi toàn quốc, giúp người dân, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, tiếp cận dịch vụ chuyển phát và tham gia thương mại điện tử thuận lợi hơn. Điều này không chỉ là câu chuyện công bằng vùng miền, mà còn là cách mở rộng thị trường cho doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh địa phương – những đối tượng phụ thuộc rất nhiều vào chi phí chuyển phát. Khi giá dịch vụ được kiểm soát ở mức hợp lý và chất lượng được bảo đảm, rào cản gia nhập thị trường trực tuyến sẽ giảm đáng kể.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Thước đo thành công của luật là hàng hóa được lưu thông thuận lợi hơn, doanh nghiệp giảm được chi phí, người dân ở mọi vùng miền được phục vụ tốt hơn, quyền lợi được bảo đảm chắc chắn hơn và giá dịch vụ ngày càng rẻ hơn”. Nếu luật bưu chính sửa đổi thực sự biến bưu chính thành hạ tầng kinh tế số, với mạng bưu chính công cộng được Nhà nước hỗ trợ duy trì và mạng bưu chính thương mại được khuyến khích đầu tư nâng cấp, thì lợi ích không chỉ dừng ở vài nghìn đồng cước phí tiết kiệm, mà là một bước giảm chi phí giao dịch cho toàn bộ nền kinh tế. Vấn đề còn lại là khâu thực thi: ranh giới dịch vụ phải rõ, dữ liệu chi phí phải minh bạch và cơ chế bảo vệ người dùng phải vận hành hiệu quả.
