Từ thư tín đến gói hàng thương mại điện tử: vì sao Luật Bưu chính phải thay đổi?
Luật bưu chính sửa đổi là quá trình cập nhật khung pháp lý điều chỉnh hoạt động bưu chính trong bối cảnh bưu gửi chuyển mạnh từ thư tín truyền thống sang gói hàng phục vụ thương mại điện tử, gắn với logistics hiện đại và kinh tế dữ liệu, nhằm xác định lại phạm vi quản lý, trách nhiệm của các bên và cách quản lý dựa trên dữ liệu thay vì cơ chế kiểm soát thủ công cổ điển. Quan điểm thẳng thắn phải nói: nếu Việt Nam không kịp viết lại luật, kinh tế số sẽ bị cản bởi những quy định ra đời khi thị trường còn nhỏ và bưu chính chủ yếu là thư giấy. Luật Bưu chính năm 2010 được xây dựng trong bối cảnh thị trường có quy mô nhỏ hơn nhiều, khi bưu chính vẫn xoay quanh những chuyến thư, vài trăm triệu bưu gửi mỗi năm và rất ít mô hình số hóa. Sau hơn một thập kỷ, thực tế đã vượt xa khuôn khổ này, tạo ra khoảng trống pháp lý mà doanh nghiệp và người dùng đều phải trả giá.
Những con số biết nói: bưu chính đã trở thành hạ tầng của thương mại điện tử logistics
Điểm xuất phát của mọi tranh luận là dữ liệu, và các con số cho thấy bưu chính đã biến hình thành hạ tầng thương mại điện tử logistics. Nếu năm 2010, cả nước có khoảng 360 triệu bưu gửi thì đến năm 2025 con số này đã lên khoảng 4,1 tỷ, tăng hơn 12 lần; doanh thu dịch vụ bưu chính đạt khoảng 87.000 tỷ đồng. Đáng chú ý, thư tín truyền thống hiện chỉ còn dưới 10% sản lượng, còn gói, kiện hàng hóa chiếm trên 90%. Một phát biểu đáng trích lại là: "Trên 90% sản lượng hiện là gói, kiện hàng hóa, cho thấy bưu chính đã trở thành một mắt xích quan trọng của thương mại điện tử và nền kinh tế số". Điều này nghĩa là mọi đơn hàng trực tuyến – từ tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển đến giao hàng và hoàn trả – đều dựa trên một mạng bưu chính đang phải làm việc như hệ thống thần kinh của kinh tế số. Nếu luật vẫn xem bưu chính là ngành thư tín, nó sẽ tiếp tục bó khung một hạ tầng đã chuyển sang phục vụ TMĐT ở quy mô hàng tỷ gói hàng.
Phân định bưu chính – logistics: mấu chốt để tránh quản lý chồng lấn và khoảng trống trách nhiệm
Thách thức lớn nhất hiện nay không phải hợp nhất bưu chính với logistics, mà là vẽ lại đường ranh để hành lang pháp lý kinh tế số không vừa chồng lấn vừa bỏ trống. Vấn đề đặt ra không phải là nhập bưu chính với logistics thành một lĩnh vực duy nhất, mà cần xác định rõ đâu là hoạt động bưu chính, đâu là logistics độc lập và đâu là những công đoạn giao thoa cần cơ chế quản lý thống nhất, minh bạch. Theo Bộ KH-CN, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) xác định dịch vụ bưu chính dựa trên bản chất hoạt động, gồm chấp nhận, chia chọn, vận chuyển, phát và các công đoạn gắn trực tiếp với từng bưu gửi như lưu kho, xử lý đơn hàng, đóng gói, hoàn trả; đồng thời loại trừ vận tải, kho bãi và logistics độc lập. Đây là bước đi đúng hướng, vì nếu ranh giới không rõ, doanh nghiệp có thể gặp khó trong xác định điều kiện kinh doanh, trách nhiệm pháp lý và cơ chế quản lý. Một hành lang pháp lý rõ ràng sẽ giúp doanh nghiệp biết chính xác mình đang cung cấp loại hình dịch vụ nào, phải thực hiện trách nhiệm gì và có thể tổ chức mạng lưới ra sao. Trong chuỗi cung ứng TMĐT, điều này đồng nghĩa phải làm rõ trách nhiệm từng mắt xích đối với an toàn bưu gửi, chống hàng cấm, và bảo vệ thông tin khách hàng.
Quản lý bằng dữ liệu: trái tim của hành lang pháp lý kinh tế số
Dự thảo luật không chỉ chỉnh lại khái niệm, mà quan trọng hơn là đổi cách quản lý: từ kiểm soát thủ công sang quản lý dữ liệu gói hàng theo mức độ rủi ro. Mỗi bưu gửi được gắn mã nhận dạng duy nhất trong hệ thống doanh nghiệp, phục vụ theo dõi từ tiếp nhận, chia chọn, vận chuyển đến phát. Cùng với hệ thống thông tin phục vụ vận hành mạng, trong đó có các phần mềm định tuyến, quản lý và tracking, dữ liệu trở thành hạ tầng không thể tách rời với mạng bưu chính hiện đại. Với khoảng 4,1 tỷ bưu gửi mỗi năm, phương thức kiểm soát đồng loạt theo cách truyền thống sẽ ngày càng tốn kém và kém hiệu quả; quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro cho phép tập trung nguồn lực vào những khâu, nhóm hàng có nguy cơ cao, đồng thời giảm gánh nặng không cần thiết đối với hoạt động thông thường. Nói thẳng, nếu luật không công nhận dữ liệu như công cụ quản lý chính thức, mọi tham vọng logistics xuyên biên giới trong tương lai sẽ bị chặn ngay từ cửa khẩu số.
Hiện đại hóa mạng bưu chính để mở không gian cho mô hình kinh doanh mới
Luật mới chỉ thực sự theo kịp thương mại điện tử khi chấp nhận rằng mạng bưu chính là một cấu trúc linh hoạt, gắn với hạ tầng số và mô hình kinh doanh đa dạng. Dự thảo hiện đại hóa khái niệm "mạng bưu chính" khi cho phép nó bao gồm hệ thống khai thác, chia chọn; điểm trung chuyển; kho và cơ sở lưu giữ bưu gửi; hệ thống thông tin phục vụ vận hành mạng, trong đó có các phần mềm định tuyến, quản lý và tracking. Khoản 2 Điều 9 còn cho phép doanh nghiệp sở hữu, thuê hoặc hợp tác để thiết lập và vận hành một, một số hoặc toàn bộ thành phần của mạng bưu chính, mở đường cho mô hình hợp tác với lực lượng giao hàng công nghệ, kho thuê, trung tâm chia chọn tự động và fulfillment. Trong nền kinh tế số, bưu chính không còn chỉ là câu chuyện của thư tín và những chuyến xe phát hàng; đó là một mạng lưới kết nối dữ liệu, hàng hóa và người tiêu dùng, việc sửa đổi luật còn mở thêm không gian cho đổi mới, cạnh tranh và huy động nguồn lực xã hội phát triển hạ tầng bưu chính – logistics hiện đại. Nếu dự thảo giữ được tinh thần này khi ban hành, nó sẽ trở thành nền tảng quan trọng của hành lang pháp lý kinh tế số, thay vì chỉ là một bản cập nhật kỹ thuật cho ngành bưu điện.
