Ung thư khởi phát sớm: căn bệnh của người trẻ trong thời đại béo phì và ăn uống thiếu lành mạnh
Ung thư khởi phát sớm là tình trạng các loại ung thư xuất hiện và được chẩn đoán ở người dưới 50 tuổi với tần suất ngày càng tăng, phản ánh sự thay đổi nguy hiểm trong mô hình bệnh tật gắn chặt với lối sống hiện đại, từ béo phì, chế độ ăn nhiều đường và chất béo cho tới thiếu vận động, rượu bia, hút thuốc và ô nhiễm môi trường. Đây không còn là câu chuyện hiếm gặp, mà là một xu hướng dịch tễ đáng lo, đang dịch chuyển ung thư từ nhóm người cao tuổi sang thế hệ đang ở giai đoạn sung sức nhất của cuộc đời. Điểm khiến ung thư người trẻ trở nên đáng báo động là tốc độ gia tăng ở các nước có hệ thống thống kê tốt. Nghiên cứu mới của Quỹ Nghiên cứu Ung thư Thế giới dựa trên dữ liệu Anh, Mỹ, Hà Lan cho thấy nhiều loại ung thư khởi phát sớm tăng đáng kể ở nhóm dưới 50 tuổi. Trong đó, một số loại tăng gấp đôi, thậm chí gấp 4 lần chỉ trong vài thập niên gần đây. Xu hướng này nói rõ một điều: chúng ta đang trả giá cho lối sống bất hợp lý và không thể tiếp tục coi ung thư là bệnh “của người già”.
Những con số biết nói: ung thư tăng 2–4 lần ở người dưới 50 tuổi
Các con số từ Anh, Mỹ, Hà Lan cho thấy ung thư khởi phát sớm không còn là hiện tượng rải rác, mà là một làn sóng dịch tễ mới. Tại Anh, số ca ung thư tuyến tiền liệt ở nam giới dưới 50 tuổi đã tăng gấp 4 lần kể từ năm 2001; tỷ lệ mắc tăng từ 1 ca lên 3,6 ca trên 100.000 người trong hơn 20 năm. Ung thư đường ruột ở nhóm dưới 50 tuổi tăng từ 3,9 lên 8,4 ca trên 100.000 người, gần như gấp đôi. Ung thư tử cung và thận khởi phát sớm cũng tăng gấp đôi, lần lượt lên 3,9 và 3 ca trên 100.000 người. Tại Mỹ, dữ liệu cho thấy ung thư thận ở người dưới 50 tuổi đã tăng hơn gấp đôi, từ 2,5 lên 5,3 ca trên 100.000 người. Các ung thư đường ruột, tử cung, tụy cũng tăng hơn 50%, ung thư vú tăng khoảng 20% ở nhóm tuổi này. Ở Hà Lan, ung thư đường ruột, thận, gan và cổ tử cung khởi phát sớm đều ghi nhận mức tăng đáng kể. Trái ngược, ung thư phổi ở người dưới 50 lại giảm, tương ứng với xu hướng giảm hút thuốc – bằng chứng cho thấy thay đổi hành vi có thể đảo ngược nguy cơ. Theo một tạp chí chuyên môn, dữ liệu những năm gần đây đều cho thấy số ca ung thư khởi phát sớm đang gia tăng.
Béo phì, chế độ ăn và lối sống: bộ ba nguy cơ đang nuôi dưỡng ung thư người trẻ
Điểm đáng lo nhất là: phần lớn yếu tố nguy cơ của ung thư người trẻ là thứ chúng ta có thể kiểm soát nhưng lại đang bỏ mặc. Theo phân tích, sự phổ biến ngày càng tăng của thừa cân và béo phì, chế độ ăn uống không lành mạnh, thiếu vận động, dùng rượu và hút thuốc có thể góp phần vào xu hướng ung thư khởi phát sớm. Nguy cơ ung thư béo phì không còn là khái niệm mơ hồ – đó là sự tích lũy dài hạn của mỡ nội tạng, viêm mạn tính, rối loạn nội tiết khiến tế bào dễ biến đổi ác tính. Quỹ nghiên cứu nêu rõ thêm vai trò của ô nhiễm nước, không khí, nhựa, hóa chất như những tác nhân môi trường bổ sung. Họ ước tính khoảng 40% số ca ung thư liên quan đến những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi hoặc kiểm soát được. Một chuyên gia của quỹ nhận định quỹ đạo gia tăng này là “đáng lo ngại”, bởi đằng sau mỗi con số là một người phải đối mặt với ung thư sớm hơn rất nhiều so với những gì bản thân, gia đình và cả bác sĩ dự đoán. Nói cách khác, ung thư người trẻ phần lớn không phải định mệnh, mà là hệ quả tích tụ của lựa chọn sống kéo dài hàng chục năm.
Dấu hiệu ung thư dưới 50 tuổi: chảy máu bất thường là tín hiệu đỏ không được bỏ qua
Vấn đề nguy hiểm của ung thư khởi phát sớm là nhiều loại không gây triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, khiến người trẻ chủ quan. Một bác sĩ ung thư phụ khoa tại một trung tâm điều trị lớn ở Mỹ nhấn mạnh rằng người trẻ không nên gạt bỏ triệu chứng chỉ vì nghĩ mình “còn quá trẻ để mắc ung thư”. Ông đặc biệt cảnh báo một dấu hiệu: chảy máu bất thường không rõ nguyên nhân. Đây là dấu hiệu chung của nhiều loại ung thư người trẻ và thường bị bỏ qua, nhất là ở người dưới 40 tuổi. Khối u có thể xâm lấn mô xung quanh, làm tổn thương mạch máu hoặc tạo mạch máu mới dễ vỡ, dẫn tới chảy máu. Ở ung thư đại trực tràng, máu có thể xuất hiện trong phân, hoặc phân đen như hắc ín gợi ý chảy máu đường tiêu hóa trên. Ung thư thận, bàng quang có thể khiến nước tiểu màu hồng, đỏ hoặc nâu. Phụ nữ có chảy máu âm đạo giữa kỳ kinh, sau quan hệ hoặc sau mãn kinh cần nghĩ tới ung thư cổ tử cung hoặc nội mạc tử cung. Ho ra máu gợi ý bệnh lý hô hấp, trong đó có ung thư phổi. Một số ung thư máu làm giảm tiểu cầu, gây dễ bầm tím, chảy máu chân răng, chảy máu cam thường xuyên. Nếu xuất hiện chảy máu bất thường lặp lại hoặc kéo dài, đi khám là điều bắt buộc chứ không phải lựa chọn.
Phòng ngừa ung thư sớm và phát hiện sớm: trách nhiệm của từng cá nhân, không chỉ của bác sĩ
Cuộc chiến với ung thư khởi phát sớm sẽ thất bại nếu người trẻ tiếp tục bỏ qua những cảnh báo từ dữ liệu và bác sĩ. Sự gia tăng ung thư ở người trẻ đang thúc đẩy các chương trình nghiên cứu mới nhằm phân biệt tác động của yếu tố nguy cơ với cải thiện khả năng phát hiện bệnh. Tại Anh, một trường đại học đã công bố nghiên cứu với 250.000 người tham gia, do một tổ chức nghiên cứu ung thư tài trợ, để tìm hiểu nguyên nhân số ca ung thư đường ruột gia tăng ở người trưởng thành trẻ tuổi. Mục tiêu quốc gia của họ là đến năm 2035, ba phần tư người được chẩn đoán ung thư sẽ khỏi bệnh hoặc sống tốt với bệnh, qua đó cứu sống 320.000 người. Đây là viễn cảnh đáng mơ ước nhưng sẽ chỉ thành hiện thực nếu người dân thay đổi. Về phía cá nhân, phòng ngừa ung thư sớm bắt đầu từ việc kiểm soát cân nặng, giảm nguy cơ ung thư béo phì, xây dựng chế độ ăn nhiều rau, ngũ cốc nguyên hạt, ít thực phẩm chế biến sẵn; hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá, tăng vận động. Trong bối cảnh ung thư xuất hiện sớm hơn ở một bộ phận dân số, các chuyên gia nhấn mạnh việc nâng cao nhận thức, cải thiện khả năng phát hiện sớm và tập trung vào yếu tố nguy cơ có thể thay đổi sẽ ngày càng quan trọng. Tầm soát theo khuyến cáo, chú ý những triệu chứng kéo dài hoặc bất thường và đi khám khi có cảm giác “có gì đó không ổn” có thể giúp phát hiện ung thư trước khi quá muộn, bởi không ít trường hợp ung thư được phát hiện chỉ vì người bệnh chịu lắng nghe cơ thể và đi kiểm tra.
