Nghịch lý phát hiện ung thư sớm: Khi máy móc chạy nhanh hơn người bệnh
Nghịch lý phát hiện ung thư sớm ở Việt Nam là tình trạng hệ thống chẩn đoán và sàng lọc ung thư sở hữu máy móc, kỹ thuật hiện đại ngang với các nước phát triển nhưng phần lớn bệnh nhân vẫn chỉ được phát hiện khi bệnh ở giai đoạn muộn, di căn và cơ hội điều trị hiệu quả đã bị thu hẹp đáng kể. Ở đây, vấn đề không nằm ở công nghệ mà ở việc người bệnh không đến được với công nghệ đúng thời điểm. Theo dữ liệu quốc tế, Việt Nam ghi nhận 180.480 ca ung thư mới và 120.184 ca tử vong do ung thư trong năm 2022, với tỷ suất mắc 150,8/100.000 dân và tỷ suất tử vong 99/100.000 dân. Những con số này cho thấy hệ thống phát hiện ung thư sớm đang không làm giảm được tỉ lệ tử vong tương xứng với năng lực kỹ thuật hiện có.
Máy móc không thua kém, nhưng vì sao chẩn đoán ung thư muộn vẫn là chuẩn mực?
Theo một chuyên gia ung bướu tuyến trung ương, Việt Nam đã làm chủ nhiều kỹ thuật hiện đại trong chẩn đoán, sàng lọc và điều trị ung thư; các thiết bị phát hiện ung thư sớm được đánh giá là không hề thua kém các nước phát triển. Thế nhưng tại các bệnh viện lớn, số người mắc ung thư đến khám khi bệnh đã tiến triển vẫn rất cao, khiến điều trị khó khăn, tốn kém và hiệu quả không cao. Đây là bằng chứng cho thấy khoảng cách lớn giữa năng lực hệ thống và kết quả thực tế: phát hiện ung thư sớm trên giấy tờ, nhưng chẩn đoán ung thư muộn ngoài đời. Khi máy CT, MRI, PET/CT, hệ thống xạ trị, xét nghiệm sinh học phân tử đã sẵn sàng, câu hỏi phải đặt ra không còn là "thiếu gì" mà là "ai đang bị bỏ lại phía sau" trong dòng chảy của công nghệ y tế.
Ung thư trẻ hóa: hệ thống sàng lọc ung thư đang thất bại với người trẻ
Mỗi năm, Việt Nam ghi nhận hơn 24.000 ca ung thư vú mới mắc, và điều đáng lo không phải chỉ là con số mà là xu hướng ung thư trẻ hóa rõ rệt. Nhiều phụ nữ ngoài 30 tuổi đi khám lần đầu đã ở giai đoạn xâm lấn, hạch nách tổn thương, tức là chẩn đoán ung thư muộn ngay trong nhóm tuổi đáng lẽ phải được hưởng lợi lớn nhất từ sàng lọc ung thư vú. Theo một viện trưởng chuyên ngành ung bướu, nếu ung thư vú được phát hiện ở giai đoạn sớm, tỷ lệ sống sau 5 năm có thể vượt trên 90%. Câu hỏi không thể né tránh: tại sao một bệnh lý có chương trình tầm soát rõ ràng, có phương tiện siêu âm, mammography, MRI đầy đủ, nhưng phụ nữ trẻ vẫn phát hiện bệnh khi đã di căn? Lý do không còn có thể đổ cho thiếu thốn kỹ thuật mà là thiếu một hệ thống buộc người trẻ phải quan tâm đến sức khỏe của mình.
Ba điểm nghẽn ngoài công nghệ: tâm lý, tiền bạc và khoảng cách địa lý
Phân tích sâu các nguyên nhân, các chuyên gia đều chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất không nằm trong phòng máy mà ở bên ngoài bệnh viện. Thứ nhất là tâm lý chủ quan và né tránh: nhiều người biết ung thư nguy hiểm nhưng lại sợ đi sàng lọc ung thư vì lo phát hiện bệnh, hoặc tin rằng “không triệu chứng thì không sao”. Điều này hoàn toàn trái ngược với thực tế ung thư giai đoạn sớm thường không gây biểu hiện rõ ràng, nên chờ triệu chứng là chờ đến lúc mất lợi thế điều trị. Thứ hai là rào cản tài chính: chi phí khám và điều trị ung thư được cảm nhận là quá sức, đặc biệt với người thu nhập thấp, khiến họ trì hoãn khám định kỳ. Thứ ba là bất bình đẳng địa lý: tuyến trung ương và đô thị có đủ máy móc, bác sĩ; vùng sâu, vùng xa lại thiếu thốn, người dân khó tiếp cận dịch vụ phát hiện ung thư sớm phù hợp.
Muốn giảm tử vong, phải chuyển trọng tâm sang đưa người bệnh đến sớm
Số ca ung thư tăng lên không phải lúc nào cũng là tín hiệu tiêu cực. Trong một hệ thống sàng lọc ung thư hiệu quả, việc phát hiện nhiều ca mới, nhưng ở giai đoạn sớm, có thể là dấu hiệu của tiến bộ chứ không phải khủng hoảng. Vấn đề là Việt Nam đang gia tăng số ca nhưng để bệnh nhân đến viện muộn, nên tử vong vẫn cao. Để thay đổi quỹ đạo này, trọng tâm chính sách không thể chỉ dừng ở đầu tư máy móc mà phải dịch chuyển sang thay đổi hành vi tìm kiếm dịch vụ y tế: truyền thông liên tục và thực tế về phát hiện ung thư sớm, giảm tâm lý né tránh khám bệnh, thiết kế gói sàng lọc phù hợp với từng nhóm nguy cơ, và thu hẹp khoảng cách về nhân lực, thiết bị giữa các vùng. Khi nhiều người được phát hiện sớm hơn, cơ hội cứu sống họ sẽ lớn hơn, và hệ thống y tế mới thật sự xứng đáng với công nghệ mà nó đang sở hữu.
