Thiếu hụt cảm xúc là gì và vì sao cha mẹ bận rộn dễ mắc lỗi?
Thiếu hụt cảm xúc ở trẻ em là tình trạng cha mẹ lâu dài không quan tâm, không phản hồi và không đồng hành với cảm xúc của con, khiến trẻ thường xuyên cảm thấy bị phớt lờ, không được công nhận và dần hình thành những tổn thương tâm lý khó nhìn thấy bằng mắt thường nhưng bào mòn lòng tự trọng lẫn cảm giác an toàn của trẻ mỗi ngày.
Vì bận rộn, nhiều bậc cha mẹ vô tình phớt lờ cảm xúc của con. Họ không nhận ra con đang cảm thấy gì, không giúp con hiểu và diễn đạt cảm xúc, cũng không trân trọng những trải nghiệm của con. Trẻ bị đặt sang “kênh phụ”: ăn uống, học hành được lo chu đáo, nhưng nỗi buồn, nỗi sợ, sự cô đơn thì bị xem nhẹ. Điều nguy hiểm là kiểu phớt lờ cảm xúc trẻ em này thường được ngụy trang bằng lý do “vì con”, “muốn con mạnh mẽ”, nên cha mẹ ít khi nhận ra mình đang làm con tổn thương.
Khi một đứa trẻ liên tục nghe những câu như “con nghĩ gì không quan trọng, phải làm theo cha mẹ”, chúng dần học cách nghi ngờ cảm xúc của chính mình, và đó là mảnh đất màu mỡ cho rối loạn lo âu ở trẻ hình thành về sau.
Từ cảm giác bị bỏ rơi đến rối loạn lo âu ở trẻ
Thiếu hụt cảm xúc có nhiều mức độ: ở mức nhẹ, trẻ có thể cảm thấy căng thẳng và buồn bã khi nhu cầu cảm xúc không được đáp ứng; nhưng nếu tình trạng này kéo dài và gây ra tổn thương sâu sắc, dẫn đến những biểu hiện tiêu cực trong hành vi, cảm xúc và thậm chí xuất hiện các dấu hiệu của sang chấn, thì sự thiếu hụt cảm xúc có thể bị xem là một hành vi vi phạm pháp luật.
Điều này khiến trẻ bị tổn thương. Khi tình trạng thiếu hụt cảm xúc lên tới mức độ nghiêm trọng, trẻ có thể rơi vào trạng thái tuyệt vọng, cảm thấy như bị bỏ rơi hoàn toàn, dù các em hiếm khi diễn tả được điều đó bằng lời. Ở mức độ nghiêm trọng nhất, sự thiếu hụt cảm xúc bị xem là hành vi bạo hành và ngược đãi trẻ em do những tổn thương sâu sắc mà trẻ phải chịu đựng.
Nếu việc bị phớt lờ diễn ra ngày này qua ngày khác, nỗi sợ bị bỏ rơi và cảm giác bất lực tích tụ thành rối loạn lo âu ở trẻ: trẻ luôn cảnh giác, sợ sai, sợ bị chê, sợ mất đi tình yêu thương. Nếu tình trạng này kéo dài, trẻ có thể rơi vào trạng thái rối loạn lo âu. Khi đó, con không chỉ buồn hay nhạy cảm, mà cả thế giới nội tâm của con bị nhuộm màu lo sợ, khó mà tự thoát ra.
Những dấu hiệu cảnh báo sớm cha mẹ thường bỏ qua
Điều đáng lo là thiếu hụt cảm xúc thường không ồn ào. Còn ở mức nhẹ, việc không được đáp ứng nhu cầu cảm xúc có thể khiến trẻ hình thành những cơ chế đối phó tiêu cực, cản trở sự phát triển lành mạnh của các em. Cha mẹ bận rộn dễ cho rằng “con vẫn bình thường”, trong khi bên trong, con đang cố tự xoay xở với tổn thương tâm lý trẻ.
Những dấu hiệu cảnh báo thường gặp: trẻ hay thu mình, ít chia sẻ, hoặc ngược lại, dễ cáu gắt, bùng nổ vì những chuyện nhỏ; khó ngủ, hay giật mình, lo lắng quá mức trước các tình huống mới; luôn tìm kiếm sự công nhận từ bên ngoài, dễ suy sụp khi bị chê; thường xuyên nói những câu tự hạ thấp mình như “con vô dụng, chẳng ai cần con”. Khi tình trạng thiếu hụt cảm xúc lên tới mức độ nghiêm trọng, trẻ có thể rơi vào trạng thái tuyệt vọng, cảm thấy như bị bỏ rơi hoàn toàn.
Nếu cha mẹ còn có thêm thói quen phủ nhận cảm xúc, như bảo con “có gì đâu mà khóc”, “chuyện nhỏ xíu cũng làm quá”, thì trẻ càng khó tin vào cảm xúc của mình, càng dễ rơi vào vòng xoáy lo âu và tự trách.
Cha mẹ có thể làm gì để can thiệp tâm lý trẻ kịp thời?
Điều quan trọng là chúng ta không được làm ngơ trước những dấu hiệu bất thường chỉ vì sợ bị “phán xét”. Thay vào đó, cần nhanh chóng báo cho cơ quan bảo vệ trẻ em (cảnh sát, nhân viên xã hội,...) để kịp thời can thiệp và giúp đỡ trẻ. Can thiệp tâm lý trẻ không phải lúc nào cũng đồng nghĩa “nhà này có vấn đề”, mà là hành động có trách nhiệm để bảo vệ một đứa trẻ đang tổn thương.
Ở cấp độ gia đình, việc đầu tiên là dừng lại việc phớt lờ cảm xúc trẻ em. Dành cho con thời gian thật sự hiện diện: lắng nghe không phán xét, gọi tên cảm xúc của con, công nhận trải nghiệm của con dù người lớn thấy “nhỏ nhặt”. Cha mẹ cần học cách nói: “Con buồn như vậy là có lý do”, thay vì “con yếu đuối quá”. Sự thay đổi này giúp con cảm thấy mình quan trọng, có chỗ dựa an toàn.
Trong nhiều trường hợp, những người xung quanh có thể vô tình “dung túng” cho việc thiếu quan tâm đến kết nối cảm xúc, dần trở nên thờ ơ trước những nhu cầu thiết yếu của trẻ. Vì thế, ông bà, thầy cô, hàng xóm cũng cần lên tiếng khi thấy trẻ có dấu hiệu bất thường, thay vì nghĩ “đó là chuyện riêng của gia đình người ta”. Chính sự đồng lòng này mới tạo được một vòng tròn an toàn để trẻ không bị bỏ rơi lần nữa.
