Đột quỵ: không chỉ là chuyện ngã quỵ ở người già
Đột quỵ là tình trạng nguồn máu lên não bị gián đoạn hoặc mạch máu não bị vỡ, khiến tế bào não tổn thương nhanh và có thể gây tàn phế hoặc tử vong; điều đáng nói là trước khi xảy ra cơn đột quỵ rõ ràng với méo miệng, yếu liệt, cơ thể thường phát tín hiệu cảnh báo sớm qua các cơn đau bất thường, rối loạn thăng bằng, thay đổi thị lực hoặc nói khó mà nhiều người dễ xem nhẹ.
Quan niệm “đột quỵ là bệnh của tuổi già” nguy hiểm vì nó khiến người trẻ bỏ qua dấu hiệu sớm đột quỵ và chậm đến bệnh viện. Khi người nhà thắc mắc: “Em nó mới hơn 30 tuổi, sao lại đột quỵ được?”, các bác sĩ cấp cứu nghe câu này thường xuyên và xót xa vì đã lỡ mất thời gian vàng điều trị. Thực tế, những người ngoài 30 tuổi, làm việc bình thường, chơi thể thao, vẫn có thể có yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, mỡ máu cao, tiểu đường, thừa cân, hút thuốc hoặc uống nhiều rượu bia mà không hề ý thức. Nếu còn tin rằng mình “còn trẻ nên không sao”, bạn đang tự đặt mình vào thế bị động trước một bệnh lý có thể phòng ngừa đột quỵ hiệu quả bằng việc nhận biết sớm.
Ba vùng đau tưởng nhỏ mà có thể là dấu hiệu sớm đột quỵ
Đau đầu, đau vai, đau răng thường được coi là chuyện cơ bản: thiếu ngủ, sai tư thế, sâu răng. Nhưng khi những cơn đau này xuất hiện bất thường, tái diễn hoặc đi kèm tê yếu, chóng mặt, chúng có thể là dấu hiệu sớm đột quỵ chứ không phải chuyện vặt. Đây chính là những triệu chứng đột quỵ dễ bỏ qua nhất vì chúng giống với triệu chứng cơ – xương – khớp hoặc căng thẳng, khiến người bệnh chỉ dán cao, uống thuốc giảm đau rồi chờ tự khỏi. Quan niệm sai lầm phổ biến là đột quỵ xảy ra hoàn toàn đột ngột và không có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào, trong khi thực tế trước một số trường hợp nhồi máu não, người bệnh có thể có những cơn thiếu máu não thoáng qua rồi tự biến mất.
Đau đầu do hẹp mạch máu não thường âm ỉ, nặng đầu, kéo dài, vị trí không cố định, đôi khi rõ hơn buổi sáng sau khi thức dậy, kèm chóng mặt, tối sầm trước mắt. Đau vai liên quan mạch máu não lại mang cảm giác mỏi, nặng, ngay cả khi đang ngồi yên; nếu thêm tê một bên tay, yếu tay, dễ làm rơi đồ thì tuyệt đối không được chỉ nghĩ đến bệnh xương khớp. Đau răng lặp đi lặp lại, không tìm thấy nguyên nhân nha khoa rõ ràng, xuất hiện cùng tê mặt, nói khó hoặc nhìn mờ cũng cần được xem là cảnh báo đột quỵ ở người trẻ, đặc biệt ở người có tăng huyết áp, mỡ máu cao, tiểu đường hoặc hút thuốc.
Bất thường khi đi bộ: tín hiệu bị xem nhẹ nhưng não đang kêu cứu
Nhiều người chỉ nghĩ đến đột quỵ khi thấy méo miệng, liệt tay chân, nhưng các bác sĩ thần kinh cảnh báo: đột ngột mất thăng bằng hoặc gặp khó khăn khi đi lại cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo đột quỵ. Người bệnh có thể đang đi bình thường bỗng bước loạng choạng, chân không phối hợp, cơ thể nghiêng sang một bên, cảm thấy "như say rượu" dù hoàn toàn tỉnh táo. Điều quan trọng là những biểu hiện này xuất hiện đột ngột và khác hẳn mọi ngày. Nếu bạn bỏ qua, cho rằng mình mệt, ngủ chưa đủ hay "chóng mặt tí rồi sẽ hết", bạn đã vô tình xem nhẹ một tín hiệu sống còn của não bộ.
Quy tắc BE FAST được dùng để nhận biết đột quỵ: B (Balance) mất thăng bằng, chóng mặt, đi loạng choạng; E (Eyes) nhìn mờ, nhìn đôi, mất thị lực đột ngột; F (Face) méo miệng, mặt lệch khi cười; A (Arms) yếu, tê một bên tay chân, không nâng nổi tay; S (Speech) nói đớ, nói ngọng, phát âm không rõ hoặc không hiểu lời người khác; T (Time) nhắc rằng phải hành động ngay. Theo bác sĩ Richard Benson, ngoài mất thăng bằng, những triệu chứng như nhìn mờ, đau đầu dữ dội đột ngột, buồn ngủ bất thường, buồn nôn hoặc nôn cũng là những triệu chứng đột quỵ dễ bỏ qua nhưng cần chú ý. Dù chóng mặt hay đi không vững không đồng nghĩa chắc chắn với đột quỵ, việc chúng xuất hiện đột ngột, kèm yếu tay chân, nói khó hoặc đau đầu dữ dội là lý do chính đáng để tới cấp cứu ngay.
Vì sao người trẻ lại dễ lỡ thời gian vàng cấp cứu?
Đột quỵ ở người trẻ thường bắt đầu bằng những biểu hiện khá nhẹ: một bên tay vụng về, cầm điện thoại không chắc, đang ăn làm rơi đũa, đứng lên thấy một bên chân yếu hơn bình thường, nói đớ, nói ngọng hoặc không diễn đạt được câu, méo miệng khi cười, chóng mặt, mất thăng bằng hoặc rối loạn thị lực. Điều đáng lo là những biểu hiện này đôi khi nhanh chóng thuyên giảm, khiến người trẻ cho rằng mình mệt, thiếu ngủ, làm việc quá sức nên nằm nghỉ và chờ tự hết. Chính sự chần chừ này khiến họ bỏ lỡ thời gian điều trị hiệu quả nhất, khi thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp nội mạch lấy huyết khối còn mang lại cơ hội hồi phục tốt.
Trong đột quỵ, đặc biệt là nhồi máu não, mạch máu bị tắc khiến một vùng não thiếu máu và oxy; khi thời gian trôi qua, tế bào não tiếp tục bị tổn thương, vì vậy nguyên tắc "thời gian là não" được nhấn mạnh trong cấp cứu đột quỵ. Nhiều người ngoài 30 tuổi vẫn đi làm, chơi thể thao, sinh hoạt bình thường nên chủ quan, không tin mình nằm trong nhóm nguy cơ, dù có tăng huyết áp, cholesterol cao, bệnh tim, tiểu đường, béo phì hoặc bệnh hồng cầu hình liềm theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ. Câu nói “nó mới hơn 30 tuổi, sao lại đột quỵ” nên trở thành lời cảnh tỉnh: tuổi không phải tấm khiên bảo vệ bạn nếu bạn bỏ qua dấu hiệu sớm đột quỵ và trì hoãn đến bệnh viện.
Không chờ đột quỵ mới phòng ngừa: thay đổi hôm nay để không trả giá ngày mai
Nếu bạn thường xuyên đau đầu, đau vai, đau răng không rõ nguyên nhân, cơn đau tái diễn và đi kèm chóng mặt, tê yếu một bên tay chân, nhìn mờ, nói khó, hoặc những cơn mất thăng bằng thoáng qua khi đi bộ, hãy coi đó là lời cảnh báo đột quỵ ở người trẻ, không phải chuyện "lặt vặt". Ngược lại, những người có tăng huyết áp, mỡ máu cao, tiểu đường, hút thuốc, uống nhiều rượu bia hoặc thừa cân càng phải thận trọng hơn nếu những cơn bất thường này kéo dài vài phút đến nửa giờ, tự hết rồi tái xuất sau vài ngày. Sự chủ quan, tự chẩn đoán và trì hoãn khám chuyên khoa là cái giá quá đắt so với việc đi kiểm tra sớm.
Phòng ngừa đột quỵ hiệu quả không phải bí mật cao siêu mà bắt đầu từ kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, cân nặng và bỏ thuốc lá, rượu bia. "Giữ huyết áp trong tầm kiểm soát là điều quan trọng nhất bạn có thể làm để phòng tránh đột quỵ". Chế độ ăn ưu tiên rau, trái cây, hạn chế muối và chất béo bão hòa, cùng với vận động thường xuyên, sẽ giúp kiểm soát các yếu tố nguy cơ như cân nặng, huyết áp, đường huyết và cholesterol. Nhưng quan trọng không kém là thay đổi thái độ: hãy học quy tắc BE FAST, nói cho người thân, đồng nghiệp, và quyết định đi cấp cứu ngay khi xuất hiện dấu hiệu sớm đột quỵ – thay vì nằm nghỉ chờ "qua cơn". Não bộ không có nút "làm lại"; mỗi phút chần chừ là thêm tế bào não mất đi.
