Cột mốc mới của khoa học Việt Nam trong danh sách 10.000 nhà khoa học thế giới
Việc 9 nhà khoa học Việt Nam lọt vào danh sách 10.000 nhà khoa học ảnh hưởng nhất thế giới là một cột mốc thể hiện rõ ràng rằng các công trình nghiên cứu xuất phát từ trong nước đang được cộng đồng khoa học quốc tế ghi nhận, trích dẫn và tham chiếu ở mức cao, qua đó khẳng định các nhà khoa học Việt Nam nổi bật không chỉ ở số lượng bài báo mà ở sức ảnh hưởng thực sự đối với tri thức toàn cầu. Điểm đáng nói ở tin vui này là nó đến từ một bảng xếp hạng khắt khe dựa trên dữ liệu trích dẫn do Nhà xuất bản Elsevier công bố, chứ không chỉ là danh hiệu mang tính biểu tượng. Danh sách 100.000 nhà khoa học có tầm ảnh hưởng được đánh giá dựa trên tổng số trích dẫn (không tính tự trích dẫn), chỉ số h-index, hm-index và vai trò tác giả trong các bài báo khoa học. Khi 9 người đang làm việc tại các trường và viện nghiên cứu trong nước vươn lên nhóm 10.000, đó là dấu hiệu cho thấy khoa học Việt Nam đã bắt đầu chen vai cùng các trung tâm nghiên cứu lâu đời trên thế giới, thay vì đứng ngoài cuộc chơi ảnh hưởng khoa học toàn cầu.
Những gương mặt nổi bật và bức tranh đa dạng của khoa học Việt Nam
Danh sách 9 nhà khoa học Việt Nam nổi bật trong nhóm 10.000 thế giới cho thấy một bức tranh khá đa dạng về lĩnh vực và cơ sở đào tạo. Đứng ở vị trí 647 là Hoàng Anh Tuấn, đang công tác tại Trường Đại học Giao thông vận tải TP.HCM. Các thứ hạng tiếp theo trải dài với Trần Nguyễn Hải (Đại học Duy Tân, hạng 2.629), Dương Công Doanh (Đại học Kinh tế Quốc dân, hạng 3.144), cùng ba gương mặt của Đại học Kinh tế TP.HCM là Võ Xuân Vinh (3.597), Lê Thanh Tiệp (4.356) và Nguyễn Phúc Cảnh (5.003). Hai nhà khoa học khác từ Đại học Duy Tân và Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải là Hoàng Nhật Đức (5.151) và Phạm Thái Bình (5.427), bên cạnh Trần Xuân Bách của Đại học Quốc gia Hà Nội ở vị trí 5.728. Việc các trường ngoài hai đại học quốc gia truyền thống xuất hiện dày đặc trong danh sách là một tín hiệu đáng mừng: hệ sinh thái nghiên cứu đang dần mở rộng ra nhiều cơ sở, thay vì tập trung ở một vài đơn vị quen thuộc.
Từ 75 nhà khoa học trong top 100.000 đến tham vọng ảnh hưởng khoa học toàn cầu
Không nên chỉ nhìn 9 cái tên trong nhóm 10.000 như một thành tựu đơn lẻ. Đằng sau đó là con số 75 nhà khoa học Việt Nam xuất hiện trong bảng xếp hạng 100.000 nhà nghiên cứu có trích dẫn ảnh hưởng nhất thế giới, tăng thêm 2 người so với năm trước. Đây là bằng chứng định lượng cho thấy lực lượng nghiên cứu trong nước đang âm thầm tăng chất lượng và độ hiện diện trong các tạp chí quốc tế. Bảng xếp hạng được xây dựng dựa trên các chỉ số như tổng số trích dẫn (không bao gồm tự trích dẫn), h-index, hm-index và số trích dẫn cho các bài báo mà nhà khoa học là tác giả duy nhất, tác giả chính hay tác giả cuối cùng. Khi ngày càng nhiều công trình từ Việt Nam đáp ứng được tiêu chí trích dẫn nghiêm ngặt, điều đó cho thấy các nhóm nghiên cứu trong nước đã bước vào cuộc đối thoại khoa học toàn cầu chứ không còn ở khu vực "ngoại biên". Thành tựu này cũng gửi đi một thông điệp rõ ràng: nếu hệ thống hỗ trợ được duy trì và mở rộng, khoa học Việt Nam hoàn toàn có thể đặt mục tiêu gia tăng số lượng nhà khoa học trong các nhóm ảnh hưởng cao hơn nữa.
Ý nghĩa đối với chính sách khoa học và vị thế của Việt Nam
Việc các nhà khoa học Việt Nam liên tục xuất hiện trong danh sách 10.000 và 100.000 người có ảnh hưởng nhất không chỉ là tin vui cá nhân, mà là dữ liệu quan trọng cho hoạch định chính sách khoa học. Theo các bảng xếp hạng quốc tế, sự gia tăng số lượng nhà khoa học được ghi nhận phản ánh chất lượng và sức ảnh hưởng của các công trình nghiên cứu, đồng thời cho thấy vị thế của khoa học Việt Nam đang từng bước được khẳng định trên trường quốc tế. Khi thành tựu đã có số đo cụ thể thông qua trích dẫn, h-index hay hm-index, câu hỏi đặt ra cho cơ quan quản lý không còn là "có nên đầu tư cho nghiên cứu hay không", mà là "đầu tư thế nào để khuếch đại ảnh hưởng". Ở chiều ngược lại, các nhà nghiên cứu cũng có thêm cơ sở để yêu cầu môi trường làm việc tốt hơn, cơ chế đãi ngộ tương xứng và chiến lược dài hạn. Thông tin về việc ở một số nơi, nhà khoa học dưới 35 tuổi có thể nhận nguồn lực nghiên cứu lớn trong vòng 15 năm là lời nhắc rằng cuộc cạnh tranh thu hút nhân tài đang diễn ra mạnh mẽ ngoài biên giới. Nếu Việt Nam không sớm nghĩ tới các gói hỗ trợ dài hạn, nguy cơ chảy máu chất xám trong giới nghiên cứu là điều không thể coi nhẹ.
