Nhà khoa học trẻ Việt Nam: không chỉ là ước mơ du học
Nhà khoa học trẻ Việt Nam là những bạn trẻ theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học bài bản, từ bậc đại học đến sau đại học, tích lũy tri thức trong môi trường quốc tế rồi quay về đóng góp cho tri thức và sự phát triển xã hội. Họ không chỉ đi du học nghiên cứu nước ngoài để lấy bằng cho bản thân, mà coi đó là hành trình luyện nghề, học cách đặt câu hỏi, tư duy độc lập và làm việc trong mạng lưới toàn cầu. Trong bối cảnh khoa học không còn biên giới, thế hệ này đang lặng lẽ định nghĩa lại hình ảnh tiến sĩ Việt Nam: tự tin, có công bố, có tiếng nói trong cộng đồng khoa học quốc tế, đồng thời vẫn giữ một sợi dây rất chặt với quê hương. Đây không phải câu chuyện “chảy máu chất xám”, mà là vòng tuần hoàn tri thức hai chiều.
Đào Hồng Anh: từ câu hỏi bé nhỏ đến thủ khoa và học bổng Sorbonne
Đào Hồng Anh bắt đầu hành trình khoa học từ những tò mò rất nhỏ về gene, tế bào và cơ chế bệnh tật khi còn là học sinh chuyên Sinh Trường THPT Chuyên ĐH Sư phạm Hà Nội. Thay vì chọn một con đường an toàn, ở tuổi 18 cô bước vào chương trình song bằng Việt – Pháp ngành Công nghệ Sinh học – Phát triển thuốc tại USTH, hai năm học ở Việt Nam rồi chuyển tiếp sang Pháp để nhận hai bằng đại học. Lựa chọn này cho thấy một thái độ rõ ràng: nếu đã đi theo khoa học, phải bước ra môi trường quốc tế càng sớm càng tốt. Trong phòng thí nghiệm, Hồng Anh học cách chấp nhận thí nghiệm sai, kiên trì ghi chép và hỏi “tại sao” cho đến khi hiểu vấn đề đến tận gốc. Đó là kỹ năng cốt lõi mà nhiều sinh viên Việt Nam vẫn thiếu khi chỉ học để biết, không học để hiểu.
Điểm đáng nói không phải ở chỗ Hồng Anh thông minh hơn người khác, mà là cách cô biến đam mê thành kỷ luật rất cụ thể. Cô chủ động tham gia các đề tài của giảng viên ngay từ năm nhất, dành nhiều giờ ngoài giờ học trong phòng thí nghiệm Sinh học phân tử và Tế bào để thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành. Song song, cô chia nhỏ mục tiêu học ngoại ngữ, từ tiếng Anh đến tiếng Pháp, để đủ năng lực theo học chương trình hoàn toàn bằng tiếng Pháp tại ĐH Sorbonne Paris Nord, nơi rào cản ngôn ngữ từng khiến những tuần đầu trở nên khó khăn. "Năm từ mới mỗi ngày có vẻ rất ít, nhưng sau nhiều năm, những bước nhỏ có thể đưa mình đến một nơi rất xa" – kinh nghiệm mà sau này một nhà khoa học trẻ khác, Nguyễn Quốc Trung, cũng nhắc lại như một nguyên tắc sống.
Từ rào cản ngôn ngữ đến thủ khoa USTH và học bổng quốc tế
Hành trình của Hồng Anh tại Pháp không hề bằng phẳng. Việc phải học hoàn toàn bằng tiếng Pháp, trong khi trước đó quen với chương trình tiếng Anh tại USTH, khiến các học phần phân tích sâu trở thành thử thách lớn trong những tuần đầu. Nhưng thay vì chấp nhận “trượt dốc”, cô chọn “lội ngược dòng”: dành thêm thời gian đọc tài liệu, quan sát cách học của sinh viên bản địa, chủ động trao đổi với bạn bè quốc tế và tìm lời khuyên từ giảng viên, anh chị đi trước. Thành quả là ở học kỳ cuối, cô đạt kết quả học tập dẫn đầu danh sách sinh viên Việt Nam tại ĐH Sorbonne Paris Nord, hoàn thành chương trình song bằng với hai bằng loại giỏi và đạt điểm tốt nghiệp cao nhất khóa Công nghệ Sinh học – Phát triển thuốc năm 2026. Đó không chỉ là danh hiệu thủ khoa, mà là lời khẳng định rằng sinh viên Việt Nam hoàn toàn có thể đứng đầu trong cuộc chơi toàn cầu.
Điểm mấu chốt trong câu chuyện của Hồng Anh là cách cô dùng thất bại để nâng cấp bản thân. Một số hồ sơ đầu tiên xin học bổng quốc tế thạc sĩ y sinh tại Pháp và châu Âu không đạt như kỳ vọng, nhưng cô không đổ lỗi cho “thiếu may mắn”. Cô đọc kỹ tiêu chí tuyển chọn, điều chỉnh cách thể hiện năng lực thực nghiệm trong hồ sơ, làm rõ hơn trải nghiệm nghiên cứu và định hướng khoa học của mình. Kết quả là Hồng Anh nhận học bổng theo học chương trình thạc sĩ tại ĐH Sorbonne và chuẩn bị nghiên cứu chuyên sâu về tế bào gốc. Bước sang tuổi 21, cô đã sở hữu hai bằng đại học, danh hiệu thủ khoa và một vé bước vào con đường sự nghiệp khoa học quốc tế theo đúng nghĩa, nhưng điểm đáng quý nhất là tư duy: mỗi thất bại là một dữ liệu để phân tích, không phải vết đen trong hồ sơ.
Nguyễn Quốc Trung: từ lớp bổ túc tiếng Anh đến giải thưởng LPI
Nếu Hồng Anh đi lên từ các câu hỏi ở cấp độ tế bào, Nguyễn Quốc Trung lại bắt đầu bằng sự tò mò trước màu sắc của đất đá, nước chảy đá mòn và những câu hỏi chưa có lời giải của hóa học. Sinh ra trong gia đình nông dân ở Đồng Nai, từng mơ làm kiến trúc sư nhưng phải đổi hướng vì điều kiện tài chính, Trung chọn học Hóa học tại ĐH Khoa học Tự nhiên – ĐHQG TP.HCM như một cách điều chỉnh phù hợp với hoàn cảnh và thế mạnh. Từ hóa học, anh rẽ sang địa hóa học, rồi gắn mình với khoáng sét – vật liệu nghe có vẻ “bình thường” nhưng lại mở ra cả câu chuyện từ Trái đất đến Sao Hỏa. Sau thời gian học tại Việt Nam, anh nhận học bổng sang Thụy Điển, hoàn thành cử nhân, thạc sĩ tại ĐH Umeå và hiện là nghiên cứu sinh tiến sĩ địa hóa học. Đây là hình mẫu tiêu biểu của một tiến sĩ Việt Nam trưởng thành trong môi trường khoa học Bắc Âu.
Hướng nghiên cứu xuyên suốt của Trung là khoáng sét: ở mảng cơ bản, anh tìm hiểu cách khoáng sét hấp thụ và lưu giữ nước trong môi trường cực lạnh, cực khô; ở mảng ứng dụng, anh tổng hợp khoáng sét từ chất thải mỏ để ngăn rỉ axit mỏ. Những đề tài tưởng như xa vời này lại gắn chặt với các vấn đề môi trường rất thực tế. Năm 2025, Trung nhận liền ba ghi nhận: giải Báo cáo xuất sắc tại hội nghị AIPEA ở Dublin, giải Poster xuất sắc tại Thụy Điển và LPI Career Development Award 2025 của Viện Mặt trăng và Hành tinh (Hoa Kỳ). Anh cũng được nhiều tổ chức khoa học tại Thụy Điển, châu Âu và Hoa Kỳ tài trợ nghiên cứu. Điều đáng chú ý là xuất phát điểm ngoại ngữ của Trung rất thấp: khi mới vào đại học anh trượt bài kiểm tra tiếng Anh và phải học lớp bổ túc, từng tự ti vì không đọc được tài liệu và ngại giao tiếp quốc tế. Việc từng bước vượt qua rào cản này cho thấy du học nghiên cứu nước ngoài không dành riêng cho những người “sẵn giỏi”, mà cho những ai bền bỉ.
Mang tri thức trở về và mở đường cho thế hệ sau
Cả Hồng Anh và Quốc Trung đều cho thấy một điểm chung: họ không xem sự nghiệp khoa học quốc tế là tấm vé rời xa quê nhà, mà là cách tích lũy tri thức và kinh nghiệm để sau này quay về đóng góp. Hồng Anh sau ba năm học tập, trải nghiệm văn hóa, ẩm thực và cuộc sống ở nhiều thành phố châu Âu, đã chọn tiếp tục theo đuổi khoa học sự sống và tế bào gốc tại Pháp với mục tiêu dài hạn gắn với y sinh. Trung, sau những giải thưởng và tài trợ quốc tế, chuyển dần từ mong muốn khám phá khoa học cơ bản sang tìm cách dùng hiểu biết của mình để giải quyết các vấn đề môi trường của xã hội. Anh cũng chọn chia sẻ kinh nghiệm du học, nghiên cứu và cuộc sống tại Thụy Điển để giúp các bạn trẻ bớt lúng túng khi tìm bước đi đầu tiên.
Nhìn rộng ra, hành trình từ sinh viên đến nghiên cứu sinh, rồi nhà khoa học độc lập ở nước ngoài mở rộng cơ hội phát triển cho tiến sĩ Việt Nam theo cách mà thế hệ trước ít có được. Đó là mạng lưới cộng tác đa quốc gia, là khả năng truy cập hạ tầng nghiên cứu hiện đại, và là sự tự tin khi bước lên các hội nghị quốc tế để trình bày về khoáng sét, tế bào gốc hay bất kỳ lĩnh vực nào. Nhưng giá trị lớn nhất vẫn là thái độ: coi khoa học như một nghề nghiêm túc, cần kỷ luật, trung thực và sức bền. Nếu Việt Nam muốn có những nhà khoa học trẻ Việt Nam dẫn dắt các nhóm nghiên cứu mũi nhọn, câu chuyện của Hồng Anh và Quốc Trung cho thấy chìa khóa không nằm ở xuất phát điểm, mà ở cách mỗi người kiên trì học thêm một chút mỗi ngày, dám bước ra thế giới nhưng cũng sẵn sàng mang thế giới trở về nhà.
