Thuế quan Mỹ: cú hích buộc ngành tôm phải thay đổi
Sức ép thuế quan tôm tại thị trường Mỹ là tình trạng các doanh nghiệp xuất khẩu tôm Việt Nam phải chịu đồng thời nhiều loại thuế bổ sung, gồm thuế theo Điều 301, thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp, khiến chi phí tăng, biên lợi nhuận thu hẹp và buộc họ phải điều chỉnh chiến lược xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường và tối ưu hóa hoạt động sản xuất để duy trì tăng trưởng bền vững. Xuất khẩu tôm vẫn tăng nhưng không còn bứt phá; đà tăng đang chậm lại rõ rệt khi thị trường Mỹ suy yếu. Nếu trước đây Mỹ là điểm tựa lợi nhuận, thì nay lại trở thành phép thử cho khả năng thích ứng của doanh nghiệp. Vấn đề không chỉ là mất đơn hàng, mà là nguy cơ lệ thuộc vào một thị trường có chính sách ngày càng khó đoán. Trong bối cảnh nguồn lợi tự nhiên, diện tích nuôi và chi phí đầu vào đều có giới hạn, việc tiếp tục chạy theo sản lượng mà không tái cấu trúc chiến lược là lựa chọn đầy rủi ro.
Tăng trưởng chậm lại: dấu hiệu cảnh báo hơn là cú sốc
Xuất khẩu tôm duy trì tăng trưởng nhưng đang chậm lại trước sức ép thuế quan, đặc biệt tại thị trường Mỹ. Đây là tín hiệu cảnh báo sớm cho ngành, không phải cú sốc bất ngờ. Khi xuất khẩu sang Mỹ giảm, doanh nghiệp buộc phải nhìn lại mô hình kinh doanh: phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường có rủi ro chính sách cao là chiến lược ngắn hạn. Ở chiều ngược lại, Trung Quốc, Nhật Bản, Australia, Canada và các nước CPTPP đang trở thành điểm tựa mới, giúp bù đắp phần suy giảm từ Mỹ và EU. Câu hỏi không còn là “làm sao bán thêm vào Mỹ”, mà là “làm sao thiết kế chiến lược xuất khẩu đủ linh hoạt để chịu được cú sốc thuế quan tiếp theo”. Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, trong ngắn hạn doanh nghiệp cần ưu tiên hiệu quả đơn hàng, kiểm soát chi phí và hạn chế rủi ro thương mại thay vì chỉ tập trung mở rộng kim ngạch.
Đa dạng hóa thị trường: từ khẩu hiệu thành hành động
Đa dạng hóa thị trường không còn là khẩu hiệu, mà là điều kiện sống còn. Doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh chiến lược, đa dạng hóa thị trường và kiểm soát chi phí để giữ đơn hàng, bảo toàn lợi nhuận. Những bất lợi về thuế quan tôm tại Mỹ khiến một số doanh nghiệp phải chủ động giảm xuất khẩu sang thị trường này, đồng thời tăng cường xuất khẩu sang châu Âu và Nhật Bản. Sự phân hóa nhu cầu tại các thị trường chủ lực càng củng cố lựa chọn đó: Mỹ đối mặt với nhu cầu yếu; nhập khẩu của Trung Quốc tăng nhanh hơn tiêu dùng; châu Âu chú trọng đúng sản phẩm và kênh bán hàng; Nhật Bản ưu tiên tôm chế biến phù hợp từng phân khúc. Doanh nghiệp Việt Nam có lợi thế ở sản phẩm chế biến phức tạp, tôm tẩm bột, tôm bóc vỏ và các sản phẩm ăn liền như tôm luộc, tôm sushi, nên nếu biết khai thác đúng phân khúc, việc xoay trục thị trường không chỉ là phòng thủ mà còn là cơ hội nâng giá trị gia tăng.
Kiểm soát chi phí và tái thiết chuỗi sản xuất
Trong bối cảnh thuế quan tăng và cạnh tranh từ Ecuador, Ấn Độ ngày càng gay gắt, kiểm soát chi phí và tối ưu hóa hoạt động sản xuất trở thành ưu tiên cấp bách. Nguồn lợi tự nhiên, diện tích nuôi, chi phí thức ăn, con giống, lao động và năng lượng đều có giới hạn, trong khi yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao. Nếu không nâng hiệu quả sản xuất, mọi nỗ lực mở rộng thị trường sẽ bị bào mòn bởi chi phí. Doanh nghiệp cần đẩy mạnh sản phẩm chế biến, tiện lợi và có thương hiệu, thay vì chỉ dựa vào tôm nguyên liệu. Duy trì khách hàng truyền thống, phát triển sản phẩm chế biến sâu và mở rộng sang các thị trường có triển vọng là cách thiết kế chiến lược xuất khẩu ít phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Về dài hạn, nâng cao hiệu quả sản xuất, phát triển sản phẩm giá trị gia tăng, đa dạng hóa thị trường và tăng cường liên kết giữa người nuôi với doanh nghiệp chế biến sẽ là những yếu tố quan trọng giúp ngành tôm Việt Nam củng cố sức cạnh tranh và duy trì tăng trưởng bền vững.
Kịch bản sắp tới: chấp nhận chi phí ngắn hạn để giữ lợi thế dài hạn
Kết quả cuối cùng của kỳ rà soát thuế chống bán phá giá POR20 dự kiến được công bố trong tháng 11 là biến số lớn trong bài toán thị trường Mỹ. Trong thời gian chờ đợi, nhà nhập khẩu có xu hướng thận trọng hơn khi ký hợp đồng, đàm phán giá và xây dựng kế hoạch mua hàng, khiến doanh nghiệp Việt Nam càng khó dự đoán đơn hàng. Tuy vậy, đây cũng là cơ hội để ngành tôm chấp nhận chi phí điều chỉnh ngắn hạn – giảm tỷ trọng xuất khẩu tôm Mỹ, tái cơ cấu sản phẩm, đầu tư vào chế biến sâu – để đổi lấy lợi thế dài hạn về sức cạnh tranh. Trong ngắn hạn, ưu tiên hiệu quả đơn hàng và kiểm soát chi phí là lựa chọn hợp lý. Về dài hạn, nếu doanh nghiệp kiên trì đa dạng hóa thị trường, nâng chất lượng và tăng giá trị gia tăng, sức ép thuế quan tôm tại Mỹ sẽ không còn là mối đe dọa, mà trở thành động lực buộc ngành tôm Việt Nam trưởng thành hơn về chiến lược xuất khẩu.
