Thị trường dược phẩm Việt Nam: Bùng nổ quy mô, thay đổi cán cân
Thị trường dược phẩm Việt Nam là toàn bộ hoạt động nghiên cứu, sản xuất, phân phối và sử dụng thuốc trên lãnh thổ Việt Nam, bao gồm cả thuốc sản xuất trong nước và thuốc nhập khẩu, vận hành trong khuôn khổ pháp lý chuyên ngành, chịu trách nhiệm đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng tăng của người dân. Theo Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, ngành dược Việt Nam hiện đạt quy mô thị trường khoảng 7 tỷ USD và được dự báo tăng trưởng 10-15% mỗi năm. Con số này đủ để khẳng định đây không còn là một ngành phụ trợ cho y tế, mà là một ngành công nghiệp chiến lược. Tốc độ tăng hai chữ số cho thấy nếu doanh nghiệp trong nước không chiếm lĩnh nhanh, khoảng trống sẽ lập tức được lấp đầy bởi các tập đoàn khu vực với tiềm lực vốn, công nghệ và thương hiệu vượt trội.
Khi sản xuất trong nước chiếm 60%: Lợi thế hay trần tăng trưởng mới?
Một trong những điểm sáng lớn nhất của thị trường dược phẩm Việt Nam là sản xuất thuốc trong nước đã chiếm khoảng 60% số lượng thuốc sử dụng và 46% tổng giá trị sử dụng thuốc. Điều này cho thấy năng lực cung ứng trong nước đã vươn lên đóng vai trò trụ cột, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu. Đối với người bệnh, hệ quả rất cụ thể: khả năng tiếp cận thuốc tốt hơn, nguồn cung ổn định hơn, và giá thuốc generic thấp hơn mức trung bình khu vực từ 1,5–2 lần. Tuy vậy, việc mới chỉ chiếm 46% về giá trị cũng hàm ý rằng phân khúc thuốc công nghệ cao, thuốc phát minh và sinh phẩm giá trị lớn vẫn do doanh nghiệp ngoại chi phối. Nếu không nâng cấp nhanh trình độ công nghệ và nghiên cứu, ngành dược Việt Nam có nguy cơ bị kẹt ở phân khúc giá rẻ, khó tham gia sâu chuỗi giá trị toàn cầu như chính Bộ trưởng đã cảnh báo.
Tiền kiểm, hậu kiểm và “vòng đời thuốc” – Lợi thế cạnh tranh ít người nhìn thấy
Ngành dược Việt Nam đang sở hữu một yếu tố cạnh tranh ít được nhắc đến nhưng có ý nghĩa chiến lược: hệ thống kiểm soát chất lượng thuốc theo cả tiền kiểm và hậu kiểm, bao phủ toàn bộ vòng đời của thuốc. Mọi cơ sở sản xuất, kinh doanh dược chỉ được phép hoạt động khi đáp ứng các chuẩn GPs – từ GMP, GLP, GSP, GDP đến GPP, theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới. Mỗi thuốc phải trải qua thẩm định kỹ lưỡng từ nguyên liệu, quy trình, tiêu chuẩn chất lượng đến dữ liệu lâm sàng trước khi được cấp phép lưu hành. Sau khi vào thị trường, hệ thống kiểm nghiệm nhà nước mỗi năm lấy tới 30.000–40.000 mẫu thuốc để hậu kiểm. Tỷ lệ thuốc không đạt chất lượng duy trì dưới 1%, thuốc giả dưới 0,1% tổng số mẫu kiểm tra. Đây không chỉ là con số kỹ thuật, mà là “giấy thông hành” để ngành dược Việt Nam hội nhập sâu hơn với khu vực, vì các đối tác quốc tế nhìn vào chất lượng trước khi nhìn vào giá.
Tăng trưởng “nóng” và thách thức lạnh: Nhân lực, R&D, nguyên liệu
Đằng sau bức tranh tăng trưởng 10–15% mỗi năm là những điểm yếu mang tính cấu trúc mà nếu không xử lý, lợi thế hiện tại của ngành dược Việt Nam sẽ bị bào mòn. Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan chỉ rõ ba nút thắt: thiếu nhân lực dược lâm sàng và quản lý chất lượng, hạn chế trong nghiên cứu phát triển thuốc mới và nguyên liệu, và sự phụ thuộc đáng kể vào nguyên liệu, công nghệ nhập khẩu. Nói cách khác, sản xuất thuốc trong nước hiện vẫn chủ yếu gia công trên nền nguyên liệu và công nghệ ngoại. Điều này khiến năng lực tự chủ thấp, biên lợi nhuận bị giới hạn và rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng luôn hiện hữu. Đáng chú ý, khả năng tham gia chuỗi giá trị dược phẩm toàn cầu chưa tương xứng với tiềm năng. Khi các nước trong khu vực tăng tốc R&D, nếu Việt Nam không sớm nâng cấp, thị trường 7 tỷ USD có thể trở thành “sân nhà người khác”.
Sáu hướng đi cho tương lai: Từ hoàn thiện thể chế đến chuyển đổi số
Để thị trường dược phẩm Việt Nam vừa lớn, vừa mạnh, Cục Quản lý Dược được giao 6 nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn mới. Cốt lõi là tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, minh bạch, nhưng phải đủ linh hoạt để khuyến khích nghiên cứu và phát triển công nghiệp dược. Song song, cần bảo đảm cung ứng đầy đủ thuốc chất lượng với giá hợp lý thông qua dự báo cung–cầu và tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, bệnh viện và doanh nghiệp, cùng với ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý. Một trụ cột khác là tăng cường quản lý chất lượng thuốc trong suốt vòng đời, đẩy mạnh hậu kiểm và phòng chống thuốc giả. Điều đáng chú ý là định hướng đẩy mạnh hợp tác quốc tế, cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất và truy xuất nguồn gốc thuốc. Nếu thực hiện nhất quán, các bước đi này sẽ biến kiểm soát chất lượng thuốc thành lợi thế cạnh tranh, đồng thời tạo nền tảng để sản xuất trong nước chiếm ưu thế bền vững, chứ không chỉ là sự tăng trưởng nhất thời.
