700 tỷ USD cho Net Zero: bài toán tài chính lớn nhất nhiều thập niên
Tài chính xanh Việt Nam là hệ thống các chính sách, công cụ và dòng vốn hướng vào những dự án giảm phát thải, thích ứng khí hậu và phát triển bền vững, với tiêu chí minh bạch, đo lường được tác động môi trường – xã hội và phù hợp thông lệ quốc tế trong khuôn khổ mục tiêu Net Zero 2050. Cam kết đưa phát thải ròng về mức 0 vào năm 2050 khiến Việt Nam phải đối mặt một nhu cầu vốn chưa từng có, khi tổng nhu cầu tài chính cho chuyển đổi xanh trong vài thập niên tới ước tính lên tới khoảng 700 tỷ USD. Điều đáng nói, đây không còn là câu chuyện “thêm tiền” mà là câu chuyện cấu trúc lại toàn bộ thị trường vốn, nếu không Việt Nam có nguy cơ hụt hơi trong cuộc đua kinh tế carbon thấp.
Hội nghị Tài chính xanh Việt Nam 2026 với chủ đề “Nơi dòng vốn xanh kết nối cơ hội đầu tư”, tổ chức ngày 6-8 với sự tham gia của cơ quan quản lý, định chế tài chính và doanh nghiệp, đã đặt thẳng câu hỏi: liệu hệ thống tài chính hiện tại có đủ sức gánh khối nhu cầu vốn khổng lồ này? Câu trả lời nghiêng về “không”, nếu Việt Nam vẫn chỉ dựa vào ngân sách và tín dụng truyền thống.
Dòng vốn xanh hiện tại: phụ thuộc on-lending và vai trò trung tâm của ngân hàng
Bức tranh tài chính xanh Việt Nam hiện nay được dẫn dắt gần như hoàn toàn bởi hệ thống ngân hàng. Khi các tổ chức tài chính quốc tế như IFC hay ADB cấp vốn, phần lớn dòng tiền chảy vào trong nước thông qua hình thức on-lending: họ cấp vốn cho các tổ chức tín dụng Việt Nam, rồi các ngân hàng này cho doanh nghiệp vay lại theo tiêu chí xanh. Về ngắn hạn, cấu trúc này giúp Việt Nam “mượn” năng lực thẩm định, tiêu chuẩn ESG và hệ thống phân loại xanh của các nhà tài trợ quốc tế, vì các yêu cầu về quản trị rủi ro và công bố thông tin được tích hợp trực tiếp vào quy trình tín dụng của ngân hàng.
Nhưng về dài hạn, sự phụ thuộc quá lớn vào kênh on-lending làm thị trường tài chính xanh co hẹp trong biên giới bảng cân đối ngân hàng. Nó đẩy rủi ro tập trung vào một nhóm trung gian, giảm dư địa cho trái phiếu xanh, quỹ đầu tư xanh hay các sản phẩm cấu trúc phức tạp hơn. Khi hệ thống ngân hàng vẫn là kênh dẫn vốn chủ yếu của thị trường tài chính xanh, Việt Nam đang đánh mất cơ hội xây dựng một “hệ sinh thái vốn” đa tầng, nơi nhà đầu tư quốc tế có thể trực tiếp nắm giữ tài sản xanh trong nước mà không phải đi vòng qua trung gian.
Từ on-lending đến thị trường vốn xanh quốc tế minh bạch
Muốn vượt qua mô hình on-lending thuần túy, Việt Nam phải xây được một thị trường vốn xanh minh bạch, có khả năng kết nối trực tiếp với dòng vốn toàn cầu. Thách thức không nằm ở việc thiếu nhà đầu tư, mà ở việc chưa tạo đủ điều kiện để họ rót vốn vào các dự án trong nước. Điều kiện cốt lõi bao gồm khung pháp lý rõ ràng, tiêu chuẩn đánh giá dự án xanh phù hợp thông lệ quốc tế, hệ thống dữ liệu mở và đáng tin, cơ chế xếp hạng tín nhiệm, cùng năng lực chuẩn bị dự án đáp ứng yêu cầu khắt khe của các định chế tài chính toàn cầu.
Một bước đi mang tính thiết kế hạ tầng là định hướng xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.HCM như một “Green Capital Conversion Hub”, tức trung tâm chuyển hóa vốn xanh. Mục tiêu đến năm 2030 là đưa nơi đây trở thành trung tâm tài chính xanh và chuyển đổi hàng đầu cho các nền kinh tế mới nổi tại châu Á. Trên nền tảng dữ liệu, xếp hạng tín nhiệm và đánh giá độc lập, các đơn vị như FiinGroup cùng đối tác quốc tế dự kiến triển khai nhiều sáng kiến nâng cao tính minh bạch, phát triển cơ hội đầu tư và kết nối trực tiếp dự án Việt Nam với nhà đầu tư nước ngoài.
Hệ sinh thái tài chính xanh: khi 700 tỷ USD là áp lực lẫn cơ hội cạnh tranh
Nhu cầu huy động vốn cho chuyển đổi xanh của Việt Nam đang rất lớn, nhưng dòng tiền quốc tế không tự chảy vào nếu thiếu một hệ sinh thái đầy đủ “mắt xích”. Hội nghị Tài chính xanh đã nhấn mạnh rằng cần nhiều thành phần cùng tham gia: ngân hàng, quỹ đầu tư, doanh nghiệp, các tổ chức tài chính phát triển và khu vực tư nhân. Những thỏa thuận hợp tác như giữa một ngân hàng thương mại trong nước với quỹ đầu tư Thụy Sĩ cho thị trường mới nổi, nhằm tăng nguồn vốn dài hạn cho các dự án chuyển đổi xanh, là ví dụ đầu tiên của các mắt xích này.
Nếu những điều kiện thể chế, dữ liệu và công cụ tài chính được hoàn thiện đồng bộ, thị trường vốn xanh có thể trở thành một trong các động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng bền vững trong nhiều thập niên tới. Ngược lại, nếu Việt Nam chậm trễ, “xanh hóa” khu công nghiệp và nền kinh tế sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu; quốc gia có thể đối diện nguy cơ bị dòng vốn FDI đào thải trong vài năm tới. 700 tỷ USD vì thế không chỉ là khoảng trống tài chính, mà là thước đo sự trưởng thành của tài chính xanh Việt Nam.
Chuyển đổi xanh: chi phí bắt buộc hay lợi thế cạnh tranh mới cho doanh nghiệp?
Ở tầng doanh nghiệp, chuyển đổi xanh đang là bài kiểm tra năng lực cạnh tranh khốc liệt hơn là lựa chọn tự nguyện. “Xanh hóa” khu công nghiệp không còn là lựa chọn mà đã trở thành mệnh lệnh chiến lược từ Chính phủ để hiện thực hóa mục tiêu Net Zero 2050. Trong bối cảnh nhiều quỹ đầu tư toàn cầu ưu tiên khoản đầu tư gắn với phát triển bền vững, doanh nghiệp không chuyển đổi sẽ bị loại khỏi chuỗi cung ứng và khó tiếp cận vốn dài hạn.
Điều nghịch lý là nhiều doanh nghiệp vẫn nhìn tài chính xanh như “chi phí bổ sung”, trong khi đây có thể là nguồn vốn rẻ hơn, dài hạn hơn nếu họ đáp ứng được tiêu chuẩn ESG và minh bạch dữ liệu. Các ngân hàng, khi tiếp nhận vốn từ các định chế tài chính quốc tế, đã tích hợp yêu cầu quản trị rủi ro và đánh giá môi trường – xã hội vào quy trình cấp tín dụng. Điều đó tạo ra một “ngôn ngữ chung” giữa nhà đầu tư, ngân hàng và doanh nghiệp; ai nói được ngôn ngữ này trước sẽ nắm lợi thế lớn trong cuộc đua thu hút vốn cho chuyển đổi xanh.
