Đàm phán Mỹ Iran tại eo biển Hormuz: định nghĩa một cuộc bế tắc nguy hiểm
Đàm phán Mỹ Iran về eo biển Hormuz là chuỗi ngoại giao gián tiếp, do trung gian Qatar giữ vai trò chuyển thông điệp, nhằm đổi việc dỡ bỏ phong tỏa và trừng phạt lấy các cam kết hạt nhân và bảo đảm tự do hàng hải qua tuyến huyết mạch này, qua đó chấm dứt xung đột quân sự đã kéo dài hơn 7 tháng. Nỗ lực mới nhất của các nhà trung gian Qatar trong tháng 9 được kỳ vọng tạo ra bước ngoặt, nhưng thực tế lại phơi bày một bức tranh khác: hai bên vẫn tin mình đang ở thế mạnh, nên không bên nào muốn lùi một bước để tiến hai bước. Từ đó, câu hỏi không còn là liệu đàm phán có bế tắc, mà là bế tắc này sẽ kéo khu vực đi xa tới đâu trên quỹ đạo leo thang xung đột.
Theo thông tin được tiết lộ, tuần qua các nỗ lực của các nhà trung gian Qatar nhằm thúc đẩy đột phá ngoại giao giữa Mỹ và Iran “đã đạt rất ít tiến triển” vì không bên nào chịu nhượng bộ. Đáng chú ý, phái viên Ali al-Thawadi đã gặp Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nhiều giờ tại New York, rồi ngay trong tối hôm đó tiếp tục làm việc với đặc phái viên của Tổng thống Mỹ và các quan chức khác tại Washington. Việc phải chạy con thoi giữa hai thủ đô nhưng vẫn không kéo nổi khoảng cách cho thấy ngoại giao gián tiếp, dù tránh cho hai bên phải ngồi chung bàn, lại đang bị biến thành công cụ để mỗi bên kiểm tra ý chí của đối phương hơn là thực sự tìm lối thoát. Thế nên, ngay từ điểm xuất phát, cuộc chơi đã lệch về hướng thể hiện sức mạnh thay vì thỏa hiệp.
Eo biển Hormuz: nút thắt sống còn hay con bài mặc cả?
Eo biển Hormuz không chỉ là tuyến hàng hải chiến lược của khu vực mà đang trở thành “trái tim” của mọi kịch bản đàm phán Mỹ Iran. Các bên trung gian thúc đẩy một thỏa thuận tạm thời nhằm bảo đảm tự do hàng hải qua eo biển Hormuz và khôi phục đàm phán chấm dứt cuộc xung đột kéo dài hơn 7 tháng. Bản dự thảo sửa đổi dự kiến chuyển cho Tehran đặt lên bàn trao đổi một công thức rõ ràng: Iran bảo đảm tự do lưu thông qua Hormuz, đổi lại Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa các cảng của Iran. Nói cách khác, Hormuz được đem ra như thước đo thiện chí của cả hai bên. Nhưng khi mọi thứ được gói gọn trong “tự do hàng hải đổi lấy nới phong tỏa”, Hormuz dễ biến thành con bài mặc cả hơn là mục tiêu chung về an ninh khu vực.
Tehran đã chủ động đề xuất với Mỹ kế hoạch mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán hạt nhân trong vòng 7 ngày, với điều kiện Washington dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, miễn trừ trừng phạt với hoạt động xuất khẩu dầu và tuân thủ lệnh ngừng bắn bao gồm cả Lebanon. Kế hoạch này bị Tổng thống Mỹ bác bỏ, phản ánh cách Washington xem Hormuz: đó là đòn bẩy để buộc Iran phải lùi xa hơn trên mặt trận hạt nhân. Trong khi đó, phía Iran coi việc mở lại Hormuz gắn liền với an ninh của chính họ và của toàn khu vực, khi cảnh báo rằng không công trình hạ tầng nào tại Trung Đông có thể được bảo đảm an toàn nếu an ninh Iran không được bảo đảm. Hai tầm nhìn trái chiều này biến eo biển Hormuz thành điểm va chạm chứ không phải cầu nối.
Ngoại giao gián tiếp và vai trò trung gian Qatar: tiến triển ít, rủi ro nhiều
Trong bối cảnh hai bên không muốn trực diện, ngoại giao gián tiếp qua trung gian Qatar được xem như con đường ít rủi ro nhất về mặt chính trị. Bộ Ngoại giao Qatar ngày 29/9 xác nhận các cuộc tiếp xúc nhằm thu hẹp bất đồng giữa Mỹ và Iran vẫn đang diễn ra, với việc Doha tiếp tục chuyển thông điệp giữa hai bên hướng tới giải pháp hòa bình. Các nguồn tin cho biết các cuộc đàm phán gián tiếp có thể diễn ra sớm nhất từ ngày 28/9 và được thực hiện thông qua các bên trung gian từ Qatar. Nghe có vẻ là một quy trình ngoại giao bài bản, nhưng sự thật là Qatar đang phải gánh vai “người đưa thư” trong khi cả Washington lẫn Tehran đều gửi những thông điệp cứng rắn hơn là các đề xuất linh hoạt.
Kế hoạch hiện tại nhắm đến việc không chỉ mở lại eo biển Hormuz mà còn khôi phục cơ chế miễn trừ cho phép Iran xuất khẩu dầu, giúp Tehran tiếp cận một phần tài sản bị phong tỏa và giải quyết vấn đề hạt nhân thông qua việc cho phép thanh sát viên IAEA trở lại Iran. Tuy nhiên, theo các nguồn tin, kế hoạch mà Qatar chuyển tải phải giải bài toán hai yêu cầu mâu thuẫn: Iran muốn Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân, còn Washington đòi Tehran nhượng bộ sâu hơn về chương trình hạt nhân. Trong tình thế này, trung gian Qatar dù nỗ lực xây dựng đề xuất hai trang chi tiết, vẫn chỉ có thể “thu hẹp bất đồng” ở mức kỹ thuật, trong khi bất đồng mang tính chiến lược vẫn còn nguyên. Ngoại giao gián tiếp, nếu thiếu ý chí chính trị thực sự, dễ trở thành chiếc cầu treo lửng lơ, sẵn sàng sụp đổ trước bất kỳ cú gió trong vùng Vịnh.
Trừng phạt song hành với đàm phán: tín hiệu lẫn lộn từ Washington
Một nghịch lý đang phơi bày rõ: Mỹ tiếp tục gia tăng trừng phạt ngay trong lúc thúc đẩy ngoại giao gián tiếp với Iran. Trong khi các nhà đàm phán bàn thảo về mở lại eo biển Hormuz và nới phong tỏa, Bộ Tài chính Mỹ áp đặt lệnh trừng phạt đối với 10 cá nhân và thực thể bị cáo buộc tham gia mua vũ khí và linh kiện cho Bộ Quốc phòng và lực lượng hậu cần quân đội Iran. Sự song hành giữa đàm phán và trừng phạt gửi đi tín hiệu lẫn lộn: Washington muốn thể hiện họ vẫn gây sức ép tối đa, nhưng lại kỳ vọng Tehran tin vào thiện chí của các đề xuất. Về phía Iran, điều này chỉ củng cố “bầu không khí ngờ vực rất tồi tệ” mà lãnh đạo nước này đã nói tới, đồng thời khiến bất kỳ nhượng bộ nào về hạt nhân trở nên khó chấp nhận về mặt đối nội.
Cái vòng luẩn quẩn hiện lên khá rõ: Mỹ dùng trừng phạt như đòn bẩy để kéo Iran trở lại các tiêu chuẩn hạt nhân mà Washington mong muốn, trong khi Tehran dùng phong tỏa eo biển Hormuz và đe dọa an ninh hạ tầng khu vực như công cụ phản sức ép. Iran tuyên bố điều kiện để mở lại Hormuz không thay đổi và họ “không nhượng bộ” về những điều kiện đó. Đồng thời, Tehran cảnh báo rằng nếu Iran không thể xuất khẩu dầu thì các nước khác trong khu vực cũng sẽ không thể duy trì hoạt động xuất khẩu. Trong bối cảnh này, mọi gói đề xuất “nhân nhượng lẫn nhau” dường như bị kẹt giữa hai đường thẳng song song: mỗi bên đều đòi bên kia phải đi trước trên lộ trình nới lỏng, trong khi bản thân lại tiếp tục gia tăng áp lực. Đó không phải là nền tảng của một thỏa thuận bền vững, mà là công thức của một cuộc tranh sức kéo dài.
Nguy cơ xung đột tái bùng phát: bước ngoặt ngoại giao hay ngõ cụt mới?
Nếu ngoại giao gián tiếp không mang lại đột phá, câu hỏi tiếp theo gần như chắc chắn sẽ là khi nào xung đột Mỹ Iran bùng phát trở lại. Các nguồn tin đã cảnh báo rằng bế tắc hiện nay đang làm dấy lên lo ngại về khả năng tái diễn xung đột quân sự, thậm chí một số phân tích chỉ ra giao tranh có thể tái bùng phát vào tháng 11 nếu không có tiến triển trên bàn đàm phán. Phía Iran tuyên bố đã chuẩn bị đầy đủ cho khả năng chiến tranh tái diễn và sẵn sàng đối đầu quân sự nếu các cuộc tấn công tiếp tục, đồng thời vẫn để mở cánh cửa cho một thỏa thuận hòa bình. Sự song hành giữa “chuẩn bị chiến tranh” và “sẵn sàng hòa bình” cho thấy Tehran muốn giữ thế chủ động: hoặc được công nhận lợi ích an ninh của mình, hoặc chấp nhận một cuộc đối đầu mới với cái giá mà họ tin là đã lường trước.
Trong khi đó, phía Mỹ bị cho là vẫn tin rằng họ đang ở thế thắng trên chiến trường và không cần phải vội nhượng bộ. Cách nhìn này dễ dẫn đến sai lầm chiến lược: đánh giá thấp khả năng thích ứng của Iran sau nhiều vòng giao tranh, và đánh giá thấp tác động dây chuyền mà bất kỳ cuộc tấn công mới nào tại Hormuz có thể gây ra đối với an ninh khu vực. Các nhà đàm phán dự kiến tiếp tục gửi dự thảo sửa đổi cho Iran để thử tạo đột phá, nhưng nếu những bản dự thảo đó vẫn đặt nặng logic “bên thắng – bên thua”, kết quả khó khác gì hiện tại. Kết luận không mấy dễ chịu: ngoại giao gián tiếp do trung gian Qatar dẫn dắt hiện đứng ở lằn ranh mong manh giữa bước ngoặt ngoại giao và ngõ cụt mới. Để tránh trượt sang kịch bản chiến tranh, cả Mỹ và Iran phải chấp nhận một sự thật mà họ lâu nay né tránh: không bên nào có thể áp đặt an ninh riêng mình lên eo biển Hormuz mà không trả giá chung cho toàn khu vực.
