Từ nghiên cứu đến giá trị thực tế
Nông nghiệp bền vững là cách tổ chức sản xuất và chuỗi cung ứng để gia tăng giá trị, đáp ứng tiêu chuẩn thị trường, thích ứng với biến đổi khí hậu và tạo lợi ích lâu dài cho người sản xuất lẫn người tiêu dùng. Bởi vậy, thước đo của hợp tác khoa học không nên dừng ở số nghiên cứu được công bố, mà phải là khả năng đưa giải pháp vào sản xuất và kinh doanh. Ngày 11/11 tại TP. Hồ Chí Minh, Cơ quan Thương mại và Đầu tư Chính phủ Australia (Austrade) phối hợp với Mạng lưới Nông nghiệp Bền vững Australia – Việt Nam (VASAN) tổ chức hội thảo “Đổi mới trong ngành thực phẩm hướng tới gia tăng giá trị chuỗi cung ứng”. Sự kiện kết nối nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ quan chính phủ của Australia, Việt Nam cùng Indonesia. Hướng đi này đáng chú ý vì đặt nhu cầu thị trường cạnh tri thức khoa học, thay vì để hai phía hoạt động tách rời.
Áp lực chuyển đổi đã hiện hữu: ngành nông nghiệp và thực phẩm Việt Nam đang hướng tới hiện đại hóa, nâng giá trị sản phẩm, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và thích ứng với biến đổi khí hậu. Cơ hội vì thế không chỉ nằm ở sản lượng hay xuất khẩu nguyên liệu, mà còn ở chế biến chuyên sâu, công nghệ sau thu hoạch, truy xuất nguồn gốc và đổi mới chuỗi cung ứng. Nếu nghiên cứu giải quyết đúng những điểm nghẽn ấy, lợi ích có thể đi xa hơn phòng thí nghiệm: người nông dân có thêm giải pháp sản xuất, doanh nghiệp có sản phẩm cạnh tranh hơn, còn người tiêu dùng có thêm lựa chọn phù hợp với yêu cầu về chất lượng và tính bền vững.
Hai thế mạnh bổ trợ, một bài toán thương mại hóa
Việt Nam có nền tảng sản xuất nông nghiệp, năng lực chế biến đang phát triển và khả năng cạnh tranh xuất khẩu ngày càng tăng. Australia có kinh nghiệm về nghiên cứu nông nghiệp, khoa học thực phẩm, công nghệ tiên tiến và đổi mới sáng tạo. Đây là sự bổ trợ có ý nghĩa: một bên có quy mô sản xuất và nhu cầu ứng dụng, bên kia có thế mạnh nghiên cứu và công nghệ. Nhưng lợi thế ấy không tự động tạo ra giá trị; cần có cơ chế để doanh nghiệp tham gia từ sớm, cùng xác định vấn đề, thử nghiệm giải pháp và đánh giá khả năng mở rộng. Đó là điểm cốt lõi của thương mại hóa nghiên cứu, đồng thời là phép thử thực chất đối với hợp tác Australia Việt Nam trên toàn chuỗi giá trị nông nghiệp, thực phẩm.
Quy mô ngành chế biến cho thấy thị trường trong nước có khả năng hấp thụ đổi mới, trong khi quan hệ thương mại hiện hữu tạo thêm động lực để nâng tiêu chuẩn và sức cạnh tranh. Bà Victoria Warden, Quyền Tham tán Thương mại và Đầu tư cấp cao tại Tổng Lãnh sự quán Australia ở TP. Hồ Chí Minh, cho biết Australia muốn đưa nhà nghiên cứu đến gần doanh nghiệp hơn, để ý tưởng trong phòng thí nghiệm thành ứng dụng đem lại giá trị cho nông dân, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Nhận định ấy đúng trọng tâm: công nghệ chỉ có ý nghĩa khi phù hợp điều kiện sản xuất, có người dùng và có con đường triển khai. Nếu thiếu những mắt xích này, nghiên cứu tốt vẫn có thể nằm ngoài thị trường.
Đổi mới ngành thực phẩm cần bắt đầu từ nhu cầu
Các chủ đề tại hội thảo cho thấy đổi mới ngành thực phẩm không bó hẹp trong một công nghệ riêng lẻ. Thảo luận bao gồm công nghệ chế biến, tận dụng phụ phẩm, thực phẩm có nguồn gốc thực vật, cùng ứng dụng trí tuệ nhân tạo và robot trong cơ giới hóa nông nghiệp bền vững. Điểm đáng kỳ vọng không phải là chạy theo công nghệ mới nhất, mà là chọn giải pháp xử lý được vấn đề cụ thể: giảm lãng phí, nâng chất lượng sau thu hoạch, hỗ trợ truy xuất nguồn gốc hoặc cải thiện hiệu quả sản xuất. Các phiên trao đổi tập trung vào khả năng đưa kết quả nghiên cứu vào hoạt động doanh nghiệp tại Việt Nam, đồng thời kết nối trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Cách tiếp cận ấy giúp tránh tình trạng nghiên cứu và thị trường cùng tồn tại nhưng ít gặp nhau.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan Tại Huân, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh, nhấn mạnh rằng nghiên cứu cần vượt khỏi công bố học thuật để tạo công nghệ có thể ứng dụng trên quy mô lớn và sản phẩm có giá trị cao. Đây là tiêu chuẩn hợp lý cho mọi chương trình hợp tác: kết quả phải được thử nghiệm trong điều kiện thực tế, có đối tác tiếp nhận và tạo lợi ích kinh tế – xã hội có thể nhận thấy. Với nông nghiệp, điều đó còn đòi hỏi tính đến quy mô và khả năng tiếp cận của người sản xuất, để giải pháp không chỉ phù hợp với doanh nghiệp lớn.
VASAN cần biến kết nối thành lộ trình ứng dụng
Trong giai đoạn 2025–2027, VASAN do Trường Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh và Đại học Southern Queensland của Australia đồng chủ trì, với mục tiêu thúc đẩy trao đổi tri thức, hợp tác nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và kết nối các đối tác trong ngành. Mạng lưới tập trung vào nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu, công nghệ nông nghiệp, nâng cao năng lực, sản xuất và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Để những mục tiêu này thành kết quả cụ thể, các bên cần gắn chương trình nghiên cứu với nhu cầu doanh nghiệp, thử nghiệm giải pháp trên thực địa và làm rõ ai sẽ tiếp nhận, vận hành, mở rộng chúng. Kết nối là bước mở đầu; một lộ trình ứng dụng rõ ràng mới quyết định giá trị của hợp tác.
Việt Nam đang chuyển dịch từ lợi thế sản lượng sang cuộc cạnh tranh về chất lượng, chế biến và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn. Australia có thể góp thêm tri thức và công nghệ, còn doanh nghiệp cùng nhà nghiên cứu Việt Nam cần giữ vai trò chủ động trong việc xác định bài toán và điều chỉnh giải pháp cho phù hợp. Nếu làm được điều đó, thương mại hóa nghiên cứu sẽ không còn là khẩu hiệu của hội thảo mà trở thành con đường nâng giá trị cho nông sản, tạo cơ hội cho doanh nghiệp và cải thiện lợi ích của người làm nông. Hợp tác Australia Việt Nam vì vậy nên được đánh giá bằng những ứng dụng có thể nhân rộng, chứ không chỉ bằng số cuộc gặp hay đề tài được khởi động.
Kết luận: thế mạnh sản xuất, chế biến và xuất khẩu của Việt Nam tạo nền tảng thuận lợi, nhưng giá trị bền vững chỉ xuất hiện khi nghiên cứu được thị trường tiếp nhận. Hội thảo của Austrade và VASAN đặt đúng vấn đề; bước tiếp theo là biến kết nối thành sản phẩm, quy trình và lợi ích cụ thể trên toàn chuỗi nông nghiệp, thực phẩm.
