Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai trong trường học nghĩa là gì?
Tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học được hiểu là việc tiếng Anh được sử dụng thường xuyên, có hệ thống trong các hoạt động dạy học, quản lý, nghiên cứu và giao tiếp của nhà trường, chứ không chỉ là một môn học đơn lẻ với vài tiết trên thời khóa biểu.
Thanh Hóa là một trong những địa phương đầu tiên đặt mục tiêu rất tham vọng: đến năm 2035 hình thành hệ sinh thái sử dụng tiếng Anh trong các cơ sở giáo dục và đến năm 2045, tiếng Anh trở thành công cụ giao tiếp phổ biến trong dạy học, quản lý và hoạt động giáo dục của nhà trường. Đây là bước đi táo bạo, nhưng cũng là phép thử thực tế cho cả hệ thống chính sách giáo dục tiếng Anh hiện nay. Nếu làm đúng, mô hình "tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai" có thể thay đổi cách chúng ta dạy tiếng Anh ở trường; nếu làm sai, nó dễ trở thành một khẩu hiệu thêm áp lực cho học sinh và giáo viên.
Thanh Hóa: Thí nghiệm lớn cho chính sách giáo dục tiếng Anh
Kế hoạch của Thanh Hóa không chỉ là tuyên bố ý chí, mà đi kèm những chỉ tiêu rất cụ thể về dạy tiếng Anh ở trường. Tỉnh đặt mục tiêu giai đoạn 2025–2030, 100% cơ sở giáo dục phổ thông trên địa bàn dạy tiếng Anh bắt buộc từ lớp 1, ít nhất 20% cơ sở đạt Mức độ 1, 5% đạt Mức độ 2 và 2% đạt Mức độ 3. Ở mầm non, giai đoạn này 100% cơ sở vùng thuận lợi phải đảm bảo điều kiện để trẻ làm quen với tiếng Anh, ít nhất 10% cơ sở đạt Mức độ 1.
Đáng chú ý, tỉnh chia lộ trình thành ba giai đoạn: 2025–2030 xây dựng nền tảng và thí điểm mô hình dạy học bằng tiếng Anh; 2030–2035 mở rộng và chuẩn hóa; 2035–2045 hoàn thiện, nâng cao mức độ sử dụng tiếng Anh trong mọi hoạt động giáo dục. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Kinh phí dự kiến thực hiện Kế hoạch giai đoạn 2025–2030 là 307,750 tỷ đồng." Con số này cho thấy đây là một chương trình đầu tư lớn, không thể vận hành theo kiểu phong trào.
Ba trụ cột triển khai: chính sách, phương pháp, đội ngũ
Điểm đáng mừng là các nhà hoạch định đã bắt đầu nói thẳng: không thể biến tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai chỉ bằng cách tăng số tiết hay áp chuẩn đầu ra. TS Nguyễn Thị Mai Hữu nhấn mạnh, phải hiểu đúng rằng tiếng Anh hiện chưa phải là ngôn ngữ thứ hai trong cộng đồng; mục tiêu ở trường là sử dụng tiếng Anh thường xuyên và có hệ thống trong giảng dạy, hoạt động giáo dục, nghiên cứu, quản lý và giao tiếp.
Theo bà, lộ trình phải đi đồng thời ba hướng: nâng cao chất lượng dạy và học tiếng Anh; từng bước dùng tiếng Anh làm phương tiện giảng dạy; và mở rộng sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ giao tiếp và trong tài liệu, hoạt động học thuật. Quan trọng hơn, phải triển khai đồng bộ nhiều nhóm nhiệm vụ: xây dựng chính sách từ trung ương đến cơ sở giáo dục, xây dựng chương trình, phát triển tài liệu dạy và học, chuẩn bị đội ngũ giáo viên, đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá, đầu tư cơ sở hạ tầng và tạo môi trường sử dụng tiếng Anh trong trường. Nếu thiếu một mắt xích, khẩu hiệu tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai sẽ rơi vào tình trạng "trên nóng dưới lạnh".
Giáo viên không chỉ là giáo viên tiếng Anh
Một ngộ nhận phổ biến là: muốn tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai thì chỉ cần tăng đào tạo giáo viên tiếng Anh. Cả lý thuyết lẫn kinh nghiệm quốc tế đều cho thấy điều này chưa đủ. TS Nguyễn Thị Mai Hữu nêu rõ, phải chuẩn bị năng lực tiếng Anh cho cả giáo viên các môn học khác, bao gồm người đang công tác và người đang được đào tạo. Nói cách khác, dạy tiếng Anh ở trường phải gắn với dạy toán, khoa học, lịch sử bằng tiếng Anh ở những mức độ phù hợp, chứ không tách biệt trong một "ốc đảo" môn học.
Gợi ý đáng chú ý từ GS Dovchin Sender là cách tiếp cận từng bước và sử dụng chuyển ngữ linh hoạt: giáo viên có thể kết hợp tiếng Việt và tiếng Anh trong cùng bài học để hỗ trợ hiểu bài, thay vì ép dạy hoàn toàn bằng tiếng Anh ngay lập tức. Bà cũng đề xuất xây dựng cộng đồng thực hành, nơi giáo viên các môn phối hợp với chuyên gia tiếng Anh để xây dựng tài liệu song ngữ và chia sẻ phương pháp. Thông điệp quan trọng là: giáo viên không cần chờ tiếng Anh "hoàn hảo" rồi mới dùng trong lớp; sự tự tin phải được xây dựng qua thực hành có hỗ trợ.
Kết luận: Cần lộ trình thực tế, không chạy theo khẩu hiệu
Tham vọng đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là lựa chọn đúng hướng, nhất là khi các địa phương như Thanh Hóa đã phác thảo lộ trình ba giai đoạn rõ ràng từ 2025 đến 2045. Nhưng tham vọng này chỉ đáng hoan nghênh nếu đi kèm sự thành thật về điều kiện thực tế: trình độ giáo viên, chênh lệch vùng miền, tải chương trình và khả năng tiếp nhận của học sinh.
Bài học cốt lõi từ các khuyến nghị hiện nay là: chính sách giáo dục tiếng Anh phải gắn với thay đổi phương pháp dạy tiếng Anh ở trường và đào tạo lại toàn bộ đội ngũ, chứ không chỉ là vài quy định về số tiết hay chuẩn đầu ra. Nếu tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai trở thành môi trường giao tiếp và học tập thật sự, học sinh mới có cơ hội phát triển năng lực theo chuẩn quốc tế; nếu không, chúng ta chỉ đang đổi tên một cuộc đua luyện thi cũ bằng một nhãn mác mới.
