Thị trường carbon: từ khái niệm giao dịch đến công cụ định hướng đầu tư
Thị trường carbon Đông Nam Á là hệ thống nơi doanh nghiệp giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, qua đó hình thành mức giá cho mỗi đơn vị khí nhà kính được phép phát ra, giúp biến chi phí môi trường thành một tham số tài chính có thể tính toán trong các quyết định đầu tư dài hạn và chiến lược chuyển đổi xanh của doanh nghiệp. Trong bối cảnh chuyển đổi xanh đã trở thành xu hướng rõ ràng trên thế giới, thị trường carbon không thể bị nhìn nhận như một “sân chơi” giao dịch ngắn hạn. Giá carbon ở đây phải là tín hiệu đủ rõ để doanh nghiệp dám bỏ vốn cho công nghệ sạch, chấp nhận chi phí ban đầu cao để đổi lấy lợi ích kinh tế và lợi thế cạnh tranh về sau. Nếu chỉ chăm chăm vào khối lượng giao dịch, chúng ta sẽ bỏ lỡ chức năng quan trọng nhất của thị trường: tạo ra kỳ vọng dài hạn về chi phí phát thải.
Tín hiệu giá carbon: quan trọng hơn khối lượng giao dịch
Quan điểm “tín hiệu giá carbon quan trọng hơn quy mô giao dịch ban đầu” không phải khẩu hiệu, mà là điều kiện sống còn để thị trường carbon trở thành công cụ kinh tế thực sự. Ông Đặng Tài An Trang nhấn mạnh, không nên chỉ dựa vào giá trị hay khối lượng giao dịch ban đầu để đánh giá hiệu quả của thị trường, mà phải xem thị trường có phát đi được tín hiệu về định hướng chuyển đổi xanh hay không. So sánh với thị trường trái phiếu, ông cho rằng nếu trái phiếu cần một đường cong lãi suất dài hạn, thì thị trường carbon cũng cần một “đường cong giá carbon” đủ ổn định để doanh nghiệp dự báo và tính toán hiệu quả kinh tế. Khi có cơ sở tham chiếu về giá carbon, doanh nghiệp có thể lượng hóa tốt hơn chi phí phát thải, rủi ro tuân thủ và lợi ích kinh tế của việc đầu tư công nghệ giảm phát thải.
Hạ tầng giao dịch đã có, nhưng thiếu hàng hóa và độ tin cậy
Điểm đáng chú ý là dù sàn giao dịch carbon trong nước đã đi vào vận hành từ cuối tháng 6/2026, đến thời điểm diễn ra hội thảo, chưa có mã tín chỉ carbon nào được niêm yết trên sàn. Những giao dịch ban đầu chủ yếu tập trung vào hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Điều này cho thấy hạ tầng kỹ thuật không phải vấn đề lớn – đại diện VNX khẳng định hạ tầng và công nghệ đã sẵn sàng nhờ kinh nghiệm vận hành thị trường chứng khoán – nhưng thị trường vẫn thiếu hàng hóa đạt chuẩn và số lượng chủ thể tham gia. Hiện mới có hơn 100 doanh nghiệp được cấp hạn ngạch phát thải khí nhà kính thuộc nhóm có thể tham gia giao dịch hạn ngạch trên sàn. Nếu không nhanh chóng mở rộng nguồn hàng và củng cố niềm tin vào chất lượng tín chỉ, tín hiệu giá carbon sẽ bị méo mó, không đủ sức dẫn dắt dòng vốn đầu tư xanh.
Doanh nghiệp cần giá carbon ổn định để tính toán ROI chuyển đổi xanh
Động lực chuyển đổi xanh của doanh nghiệp đang đến từ cả yêu cầu pháp lý và sức ép thị trường. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU đặt ra yêu cầu về phát thải với nhiều nhóm hàng hóa nhập khẩu, trong đó có sắt thép. Với doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam, chủ động đầu tư công nghệ giảm phát thải trong nước giúp đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và hạn chế chi phí carbon phát sinh khi đưa hàng vào thị trường nghiêm ngặt, qua đó giữ lại nguồn lực tài chính để tái đầu tư. Nhưng để dám đầu tư, họ cần biết “giá carbon ngày mai” sẽ ra sao. Khi có cơ sở tham chiếu về giá carbon, doanh nghiệp sẽ thuận lợi hơn trong việc lượng hóa chi phí phát thải, đánh giá rủi ro tuân thủ và xác định lợi ích từ đầu tư công nghệ xanh. Nói cách khác, tín hiệu giá cho phép họ so sánh chi phí chuyển đổi với dòng doanh thu tiềm năng từ giao dịch carbon.
Từ Việt Nam đến Đông Nam Á: xây tín hiệu giá trước, tăng thanh khoản sau
Bài học từ thị trường carbon Việt Nam cho thấy: hạ tầng giao dịch là điều kiện cần, nhưng tín hiệu giá đáng tin cậy mới là điều kiện đủ để thu hút dòng vốn đầu tư xanh. Đại diện cơ quan quản lý cho biết, Việt Nam đã đạt được những bước tiến về thể chế và hạ tầng giao dịch, song vẫn đối mặt với hạn chế về hàng hóa và số lượng chủ thể tham gia. Trong thời gian tới, yêu cầu đặt ra là hoàn thiện chính sách, mở rộng nguồn hàng đủ điều kiện và thu hút thêm các chủ thể tham gia, qua đó tạo điều kiện để hoạt động giao dịch phát triển. Đồng thời, phải xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV), nâng cao chất lượng công bố thông tin và giám sát để tránh thao túng và “tẩy xanh”. Nếu Đông Nam Á muốn thị trường carbon trở thành nền tảng cho đầu tư xanh doanh nghiệp, khu vực này cần ưu tiên xây dựng cơ chế định giá minh bạch trước khi chạy theo con số thanh khoản.
