Kết luận thanh tra đặt quyền lợi người học vào trọng tâm
Thu học phí sai quy định là việc cơ sở giáo dục thu cao hơn mức pháp luật cho phép khi chưa đáp ứng điều kiện để tự xác định mức thu, hoặc áp dụng mức vượt khung đối với chương trình thuộc diện bị khống chế. Ngày 31-10, Thanh tra Chính phủ công bố kết luận về trách nhiệm của ĐHQG Hà Nội trong thực hiện cơ chế tự chủ giai đoạn 2021-2024, chỉ ra vi phạm trong quản lý, đào tạo và tài chính. Đây không chỉ là câu chuyện kế toán: khoản chênh lệch đã được người học đóng, nên cách xử lý phải bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ. Kết luận yêu cầu xử lý nhưng thông báo không nêu cụ thể phương án khắc phục đối với phần học phí thu vượt. Khoảng trống ấy khiến câu hỏi thiết thực nhất vẫn còn bỏ ngỏ: ai được hoàn trả, tính theo kỳ nào và trường sẽ chủ động liên hệ hay yêu cầu sinh viên làm hồ sơ?
Những khoản thu và trường bị nêu tên
Trường Quản trị và Kinh doanh bị xác định thu vượt mức áp dụng cho tám chương trình chưa đạt kiểm định chất lượng và chưa ban hành định mức kinh tế - kỹ thuật. Năm học 2023-2024, học phí cử nhân được thu ở mức 6-7 triệu đồng/tháng, trong khi mức áp dụng theo quy định là hơn 3,1 triệu đồng; mức cao nhất đã thu gấp hơn 2,2 lần và chênh gần 3,9 triệu đồng mỗi tháng. Hệ thạc sĩ thu 6,75-7,5 triệu đồng/tháng, so với gần 4,7 triệu đồng; hệ tiến sĩ thu 11 triệu đồng/tháng, so với 7,8 triệu đồng. Hai trường khác bị nêu về học phí văn bằng hai năm học 2021-2022: Trường Đại học Giáo dục thu ngành đào tạo giáo viên 470.000 đồng/tín chỉ, vượt khung 303.000-427.200 đồng; Trường Đại học Kinh tế thu ngành kinh tế 450.000 đồng/tín chỉ, thay vì mức đúng 360.000 đồng.
Điều kiện kiểm định và định mức kinh tế - kỹ thuật là rào chắn có lý do: trường công lập chỉ được tự xác định học phí cao hơn trần khi chương trình đã đạt kiểm định và có định mức này. Vì vậy, tranh luận không nên dừng ở việc trường có quyền tự chủ hay không; vấn đề là quyền tự chủ phải vận hành trong giới hạn pháp luật, còn người học không thể bị yêu cầu gánh hậu quả của mức thu chưa đúng.
Có căn cứ hoàn trả, nhưng chưa có lịch và thủ tục cụ thể
Thông báo kết luận chưa nêu biện pháp khắc phục cụ thể cho khoản học phí vượt trần, nhưng điều đó không đồng nghĩa người học mất quyền đòi lại phần đã nộp. Theo quy định được viện dẫn, hành vi thu khoản không đúng quy định có thể bị phạt tiền và buộc trả lại số tiền đã thu, đồng thời chịu chi phí tổ chức trả lại. Ngay cả khi hết thời hiệu xử phạt, cơ quan có thẩm quyền vẫn phải áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả; về mặt luật định, các trường vẫn phải hoàn trả phần học phí thu vượt cho người học. Đây là căn cứ quan trọng, song chưa phải lịch hoàn tiền hay cam kết rằng mỗi sinh viên sẽ tự động nhận tiền ngay. Người học cần chờ quyết định triển khai của cơ quan quản lý và trường, đồng thời theo dõi thông báo chính thức về phạm vi đối tượng, cách xác định số tiền và phương thức chi trả.
- Đối chiếu chương trình, hệ đào tạo, năm học và chứng từ học phí cá nhân với các khoản thu được kết luận nêu.
- Lưu biên lai, sao kê, thông báo mức thu và liên hệ trường để hỏi về quy trình hoàn trả; chưa có thủ tục chính thức thì không mặc định số tiền hoặc thời hạn.
- Theo dõi kết quả rà soát của Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng thông báo của ĐHQG Hà Nội và trường liên quan.
Giám sát việc xử lý, không chỉ chờ lời hứa
Thanh tra Chính phủ kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo rà soát vi phạm của các đơn vị, cá nhân tại ĐHQG Hà Nội và kiến nghị Bộ trong 60 ngày kể từ khi công khai kết luận chủ trì kiểm tra, chỉ đạo xử lý kinh tế, tài chính, ngân sách và tài sản. Mốc này tạo cơ sở để người học theo dõi tiến độ, nhưng tự nó không xác định ngày hoàn tiền cho từng người. Nhà trường cần công bố rõ cách tính phần chênh lệch theo chương trình và kỳ học, danh sách nhóm được xem xét, hồ sơ cần nộp và thời gian chi trả. Sinh viên cũng nên giữ lại chứng từ và yêu cầu trả lời bằng văn bản nếu chưa nhận được hướng dẫn. Kết luận thanh tra đã xác định sai phạm; bước tiếp theo phải biến nguyên tắc hoàn trả thành quy trình dễ tiếp cận, minh bạch và không buộc người học tự chứng minh những dữ liệu nhà trường đang nắm.
Vụ việc cho thấy tự chủ không thể là lý do để đẩy rủi ro pháp lý sang sinh viên. Người học có cơ sở để yêu cầu hoàn trả phần học phí thu vượt, nhưng cần phân biệt quyền theo luật với phương án thực hiện còn phải được công bố. Thước đo của việc khắc phục không chỉ là xử lý trách nhiệm, mà là từng người bị ảnh hưởng được thông tin rõ ràng và nhận lại khoản thu sai theo quy trình cụ thể.
