Học cồng chiêng là học cách giữ di sản sống
Lớp học cồng chiêng là không gian cộng đồng nơi nghệ nhân hướng dẫn người trẻ diễn tấu, cảm nhận ý nghĩa của âm nhạc truyền thống và tiếp nối di sản qua thực hành. Vì vậy, giá trị của những khóa học ở Pleiku và Ia Pnôn không dừng ở việc biết đánh đúng nhịp: chúng giúp tiếng chiêng tiếp tục hiện diện trong đời sống làng. Với người Tây Nguyên, cồng chiêng gắn bó với đời sống tinh thần, nghi lễ, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng, chứ không chỉ là nhạc cụ.
Tại nhà rông làng Op, phường Pleiku tổ chức khóa tập huấn diễn tấu cồng chiêng và trống cho 30 thanh niên. Bảy buổi học diễn ra vào buổi tối, tập trung vào kỹ năng cơ bản, dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân thuộc Nhóm thực hành di sản văn hóa cồng chiêng, trống làng Op: Puih Alik, Mlich và Rơ Mah H’Mênh. Cách truyền dạy trực tiếp này đáng chú ý vì người học được thực hành cùng những người nắm giữ tri thức tại chỗ, thay vì tiếp xúc với di sản như một khái niệm xa cách.
Từ kỹ thuật đánh chiêng đến hiểu phong tục
Ở xã biên giới Ia Pnôn, khóa học tại làng Triêl diễn ra từ ngày 14 tháng 10 đến ngày 17 tháng 11, với 24 học viên. Người tham gia được học kiến thức lý thuyết, kỹ thuật đánh và chỉnh chiêng, đồng thời luyện những bài cồng chiêng truyền thống của người Jrai. Nội dung ấy cho thấy một lớp học hiệu quả cần kết hợp tai nghe, đôi tay thực hành và hiểu biết về bối cảnh văn hóa.
Việc học đánh cồng chiêng giúp người trẻ tiếp cận, luyện tập và hiểu rõ hơn các giá trị văn hóa truyền thống của người Jrai. Ở Ia Pnôn, lớp học còn giúp học viên hiểu phong tục, tập quán và vẻ đẹp văn hóa của dân tộc mình. Đây là điểm làm nên sức sống của hoạt động: khi người học hiểu vì sao tiếng chiêng vang lên trong cộng đồng, kỹ năng diễn tấu không còn là động tác rời rạc mà trở thành một phần của ký ức và bản sắc.
Cộng đồng là mắt xích quyết định
Nghệ nhân truyền kỹ năng và kinh nghiệm dân gian; người trẻ tiếp nhận rồi đưa tiếng chiêng trở lại sinh hoạt chung. Mối liên kết giữa các thế hệ ấy khó hình thành nếu thiếu không gian cộng đồng và sự chủ động tổ chức tại địa phương. Ở làng Op, mục tiêu của khóa học là gìn giữ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể và nâng cao trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc bảo tồn, truyền tiếp bản sắc.
Tại Ia Pnôn, lớp học cũng được kỳ vọng góp phần thắt chặt tình đoàn kết và xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư; đồng thời tạo cơ hội để nghệ nhân truyền lại tri thức, kinh nghiệm cho lớp kế tiếp. Những lợi ích ấy cho thấy bảo tồn không thể chỉ dựa vào sân khấu hay các dịp trình diễn. Di sản Tây Nguyên có sức sống khi cộng đồng cùng học, cùng thực hành và coi tiếng chiêng là một phần của đời sống thường ngày.
Muốn tiếng chiêng còn vang, phải có người tiếp nối
Các lớp học ở Pleiku và Ia Pnôn cho thấy truyền dạy văn hóa có thể bắt đầu từ những việc cụ thể: mở lớp tại làng, mời nghệ nhân hướng dẫn và tạo cơ hội để người trẻ trực tiếp luyện tập. Ba mươi thanh niên ở làng Op và 24 học viên tại Ia Pnôn là những người đang tiếp xúc với kỹ năng cùng các giá trị gắn với cồng chiêng.
Tuy nhiên, học vài kỹ thuật không tự động bảo đảm di sản được gìn giữ. Điều đáng quyết định là sự kết nối giữa tri thức của nghệ nhân, sự ham học của người trẻ và vai trò nâng đỡ của cộng đồng. Khi lớp học tạo được mối nối ấy, tiếng chiêng không chỉ được trình diễn mà còn được hiểu và trao lại. Đó là cách thiết thực để di sản Tây Nguyên tiếp tục có mặt trong đời sống các thế hệ.
