Đường nông thôn phải được đo bằng khả năng kết nối
Giao thông nông thôn là mạng lưới đường và công trình cầu, cống giúp người dân đi lại, tiếp cận dịch vụ thiết yếu và đưa hàng hóa từ nơi sản xuất đến thị trường. Với Lào Cai, hoàn thiện mạng lưới ấy không thể chỉ tính bằng số kilômét được xây, mà phải xét những vùng sản xuất và cộng đồng thực sự được kết nối. Tỉnh đang huy động nguồn lực nhà nước cùng sự tham gia của người dân, ưu tiên các tuyến có thể cải thiện sinh kế và thúc đẩy kinh tế nông thôn. Đây là hướng đi đúng: địa hình miền núi rộng, chia cắt khiến mỗi tuyến đường vừa tốn công đầu tư, vừa có thể quyết định một bản làng có tiếp cận được chợ, trường học, cơ sở y tế hay không. Khi nguồn lực có hạn, chọn đúng tuyến quan trọng hơn chạy theo tổng chiều dài.
Lào Cai hiện có hơn 15.000 km đường giao thông nông thôn, nhưng tỷ lệ cứng hóa mới khoảng 73%, đồng nghĩa gần 4.000 km đường đất và đường cấp phối còn cần nâng cấp. Đường hẹp làm xe vận tải khó vào vùng nguyên liệu; đường đất đội chi phí, nhất là mùa mưa. Sạt lở hoặc ngầm tràn hư hỏng có thể cô lập khu dân cư, cản trở việc học, khám chữa bệnh và vận chuyển hàng hóa. Bởi vậy, đường giao thông Lào Cai cần được ưu tiên theo tác động thực tế, thay vì chỉ dựa trên một chỉ tiêu xây dựng.
Chọn tuyến đến vùng nguyên liệu, không chỉ chọn công trình
Giá trị kinh tế của một con đường bắt đầu từ việc đưa máy móc, vật tư vào vùng trồng quế, chè và cây ăn quả, rồi chở nông sản ra điểm thu mua, cơ sở chế biến và thị trường. Vì vậy, đường vùng sản xuất nên được đánh giá bằng số hộ được phục vụ, vùng nguyên liệu được nối thông và trở ngại vận chuyển được tháo gỡ. Nếu đường vẫn hẹp hoặc lầy lội, khoản đầu tư của nông dân vào giống, phân bón và công chăm sóc khó chuyển thành thu nhập tương xứng. Tỉnh có lý do để ưu tiên các tuyến liên kết khu dân cư với vùng trồng tập trung, thay vì dàn đều vốn cho những dự án ít tạo thêm khả năng lưu thông.
Kết nối nông thôn còn mở lối cho du lịch cộng đồng và các sinh kế đi kèm. Đường thuận lợi giúp du khách đến bản, tạo điều kiện để người dân phát triển dịch vụ lưu trú, ăn uống, trải nghiệm sản xuất nông nghiệp và tiêu thụ sản phẩm địa phương. Ở khu vực biên giới, giao thông còn giúp người dân tiếp cận dịch vụ công và góp phần kết nối các điểm dân cư. Nhìn theo cách ấy, đường không chỉ là hạ tầng đi lại: đó là mắt xích giữa sản xuất, dịch vụ và cơ hội kiếm sống. Đây cũng là lý do hiệu quả của một tuyến cần được xem xét sau khi hoàn thành, qua thay đổi trong lưu thông hàng hóa và sinh kế.
Góp sức phải đi cùng tự nguyện và minh bạch
Ngân sách nhà nước không thể một mình hoàn thành khối lượng công việc lớn ở địa bàn miền núi, nên Lào Cai kết hợp hỗ trợ của tỉnh với đóng góp tự nguyện về đất đai, ngày công, vật liệu và kinh phí tùy khả năng. Giai đoạn 2021–2025, người dân trong tỉnh đã đóng góp khoảng 1.380 tỷ đồng cho phát triển giao thông nông thôn. Giá trị của cách làm này không chỉ nằm ở nguồn lực bổ sung: sự tham gia từ đầu giúp người dân cùng xác định tuyến đường có ích và giám sát việc xây dựng.
Tuy nhiên, huy động sức dân chỉ bền vững khi không biến thành áp lực. Chính quyền cơ sở cần công khai danh mục công trình, mức hỗ trợ, phần đóng góp dự kiến và phương án thi công; việc hiến đất phải hoàn toàn tự nguyện, không áp mức bằng nhau hay gây sức ép lên hộ nghèo. Cần bảo đảm quyền lợi hợp pháp của hộ dân hiến đất bằng việc hỗ trợ đo đạc, cập nhật hồ sơ. Nếu thiếu những điều kiện ấy, đồng thuận dễ suy giảm và dự án có thể để lại bất bình thay vì tạo nền tảng chung.
Quy mô triển khai lớn, đích đến cần rõ ràng
Năm 2026, các địa phương trong tỉnh đăng ký 651 công trình giao thông nông thôn, tổng chiều dài 736 km; trong đợt đầu theo nghị quyết của HĐND tỉnh, hơn 200 công trình với chiều dài khoảng 262 km đã khởi công, tỉnh hỗ trợ khoảng 374,3 tỷ đồng. Quy mô này cho thấy tỉnh đang đẩy nhanh việc mở rộng mạng lưới, nhưng số công trình và chiều dài mới chỉ là đầu vào. Điều cần theo dõi là các tuyến có giúp xe vào vùng nguyên liệu, giảm cảnh chia cắt khi mưa lũ và cải thiện việc tiếp cận trường học, y tế hay không.
Bước tiếp theo là cụ thể hóa các nghị quyết liên quan thành kế hoạch đầu tư trung hạn, kế hoạch hằng năm và danh mục ưu tiên theo từng địa bàn. Đến năm 2030, Lào Cai đặt mục tiêu kiên cố hóa ít nhất 2.500 km đường nông thôn, đưa tỷ lệ mặt đường nhựa hóa, bê tông hóa tại các xã vượt 80%, nâng cấp ít nhất 350 km đường xã và liên xã, đồng thời xây ít nhất 100 cầu thay cầu treo, cầu tạm và ngầm tràn. Mục tiêu chỉ thuyết phục khi đi cùng lựa chọn đúng tuyến, thiết kế phù hợp địa hình và cơ chế đóng góp minh bạch. Đó mới là cách biến giao thông thành năng lực phát triển lâu dài.
