Từ tọa đàm New York đến tham vọng trở thành đối tác công nghệ chiến lược
Ba trụ cột hợp tác công nghệ Việt-Mỹ mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đưa ra tại tọa đàm bàn tròn với các doanh nghiệp lớn của Mỹ ở New York là một định hướng chính trị – kinh tế cho thấy Việt Nam đang chủ động dịch chuyển từ vị thế "công xưởng" sang đối tác phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo và tài chính của các tập đoàn hàng đầu. Điểm đáng chú ý là sự kiện này diễn ra bên lề Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81, nhưng trọng tâm thông điệp lại hướng thẳng vào cộng đồng doanh nghiệp Mỹ – lực lượng quyết định chất lượng hợp tác kinh tế Việt-Mỹ. Thay vì chấp nhận vai trò nhận đơn hàng sản xuất giá rẻ, Việt Nam gửi đi tín hiệu rõ ràng: muốn cùng thiết kế chuỗi giá trị chiến lược, cùng làm R&D và cùng phát triển thị trường vốn cho công nghệ cao. Đây không chỉ là lời mời hợp tác, mà là lời "thách thức" nhẹ nhàng với cách nhìn truyền thống về doanh nghiệp Mỹ Việt Nam, buộc họ phải cập nhật cách tiếp cận đối với một nền kinh tế đang trưởng thành nhanh.
Trụ cột thứ nhất: Việt Nam đòi hỏi chuyển giao năng lực, không chỉ chuyển giao đơn hàng
Ở trụ cột đầu tiên, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh cùng phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh công nghiệp. Điều này đặt ra tiêu chuẩn mới cho hợp tác công nghệ Việt-Mỹ: dòng vốn phải đi kèm công nghệ, R&D, đào tạo kỹ sư, chuyên gia, nhà quản trị, và liên kết chặt với doanh nghiệp Việt Nam. Về bản chất, đây là lời tuyên bố rằng Việt Nam không còn chấp nhận mô hình "gia công" đơn thuần. Khi yêu cầu hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam trở thành nhà cung ứng trong chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam đang định vị mình là đối tác phát triển công nghệ của Mỹ, chứ không chỉ là nhà máy sản xuất. Với thị trường tiêu dùng tăng trưởng nhanh và là cửa ngõ đến ASEAN khoảng 680 triệu dân, thông điệp này hoàn toàn có sức nặng: các tập đoàn Mỹ nếu muốn bám sâu chuỗi giá trị khu vực, không thể bỏ qua năng lực công nghệ đang được xây dựng ở Việt Nam.
Trụ cột thứ hai: năng lượng, hạ tầng và tăng trưởng xanh như "phòng thí nghiệm" cho công nghệ số
Trụ cột thứ hai hướng vào năng lượng, hạ tầng và mô hình tăng trưởng xanh có khả năng chống chịu. Nghe có vẻ thuần tuý hạ tầng, nhưng thực tế đây là sân chơi tự nhiên cho công nghệ số, từ quản lý lưới điện, tối ưu vận hành cảng biển, sân bay đến giải pháp dữ liệu lớn cho quy hoạch đô thị. Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định phát triển năng lượng không chỉ là bổ sung công suất, mà còn là bảo đảm an ninh năng lượng, giá thành hợp lý và tính cạnh tranh; phát triển hạ tầng là tăng kết nối giữa các vùng kinh tế, trung tâm sản xuất, cảng biển, cảng hàng không và thị trường quốc tế; còn chuyển đổi xanh phải tạo ra ngành công nghiệp, công nghệ và cơ hội kinh doanh mới. Nếu doanh nghiệp Mỹ tiếp cận bài toán này như một gói "hợp tác công nghệ Việt-Mỹ" tổng thể, họ sẽ nhìn thấy cơ hội tích hợp AI, điện toán đám mây, viễn thông và giải pháp số vào mọi tầng của hệ sinh thái năng lượng – hạ tầng – xanh tại Việt Nam, thay vì chỉ bán thiết bị hoặc tư vấn đơn lẻ.
Trụ cột thứ ba: thị trường vốn và câu chuyện Việt Nam như "cổng" ASEAN
Trụ cột thứ ba có vẻ khô khan: phát triển hệ thống tài chính và thị trường vốn đủ khả năng tài trợ cho giai đoạn tăng trưởng mới. Nhưng đây lại là nền móng để công nghệ số, AI, chuyển đổi số hay năng lượng xanh không bị "đứt vốn" ở giữa đường. Việt Nam đang thúc đẩy phát triển thị trường vốn và xây dựng trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM và Đà Nẵng, đồng thời khuyến khích đầu tư dài hạn, đầu tư mạo hiểm, tài chính xanh và các quỹ đầu tư chuyên ngành. Các định chế tài chính Mỹ được mời gọi mang kinh nghiệm xây dựng năng lực thị trường, quản trị rủi ro và hệ sinh thái đầu tư dài hạn. Đây là hành động thiết thực: nếu dòng vốn Mỹ coi Việt Nam là thị trường tiêu dùng phát triển nhanh và cửa ngõ tiếp cận ASEAN khoảng 680 triệu dân, họ sẽ có động cơ tạo ra thỏa thuận hợp tác chiến lược lâu dài, chứ không chỉ là khoản đầu tư ngắn hạn săn lãi. Tham vọng hướng tới quy mô nền kinh tế thứ 4 thế giới với khoảng 800 triệu dân vào năm 2045 càng làm luận điểm này trở nên thuyết phục về mặt tầm nhìn.
Ý nghĩa các thỏa thuận hợp tác đa lĩnh vực và bước đi tiếp theo
Không dừng ở phát biểu, sau tọa đàm tại New York, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chứng kiến lễ trao các hợp đồng và thỏa thuận hợp tác giữa cơ quan, doanh nghiệp Việt Nam và Mỹ trong các lĩnh vực như chuyển đổi số, công nghệ cao, AI, hàng không, năng lượng xanh, y tế, viễn thông. Đây là những mảnh ghép cụ thể cho ba trụ cột đã nêu: công nghệ – hạ tầng xanh – thị trường vốn. Điểm đáng bàn là ông Tô Lâm yêu cầu rõ ràng: các thỏa thuận hợp tác sau tọa đàm phải được chuyển hóa thành kế hoạch triển khai cụ thể, có đầu mối, tiến độ, sản phẩm, dịch vụ, dự án, dòng vốn, công nghệ và việc làm cụ thể. Nghĩa là Việt Nam không chấp nhận "MOU trên giấy". Nếu cộng đồng doanh nghiệp Mỹ thực sự quan tâm và đặt kỳ vọng vào hợp tác công nghệ Việt-Mỹ như đã thể hiện, họ sẽ phải đồng hành cùng Việt Nam trong quá trình hiện thực hoá các thỏa thuận này. Khi đó, Việt Nam mới thực sự bước ra khỏi hình ảnh nhà máy sản xuất, trở thành đối tác thiết kế tương lai công nghệ và tăng trưởng xanh trong khu vực.
