Ngoại giao cần tạo ra hợp tác có thể đo đếm
Chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Phu nhân là dịp cấp cao để Việt Nam và Nhật Bản chuyển sự tin cậy chính trị thành những chương trình hợp tác cụ thể, gắn với phát triển và an ninh kinh tế. Chuyến thăm diễn ra từ ngày 8 đến 11/11/2026, trong bối cảnh hai nước muốn mở rộng quan hệ vượt khỏi những cam kết ngoại giao chung chung. Trọng tâm không nên chỉ là số lĩnh vực được nêu ra, mà là khả năng tạo dự án, kỹ năng và năng lực sản xuất đem lại lợi ích thiết thực cho hai bên. Sau khi nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 11/2023, quan hệ Việt Nhật đã có khuôn khổ rộng; bước kế tiếp phải chứng minh khuôn khổ ấy có thể tạo kết quả. Các cuộc hội kiến với Nhật Hoàng và Hoàng hậu, hội đàm với Thủ tướng Takaichi Sanae và bài phát biểu trước Quốc hội Nhật Bản là những điểm nhấn dự kiến của lịch trình.
Nền tảng cho bước chuyển này là sự hội tụ về ưu tiên phát triển. Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa hướng tới các mục tiêu năm 2030 và 2045; Nhật Bản tìm động lực tăng trưởng mới dựa trên khoa học – công nghệ và năng lực cạnh tranh. Hai nước cùng xem đổi mới sáng tạo và chất lượng nhân lực là yếu tố quyết định tương lai. Vì vậy, mở rộng hợp tác Việt Nhật không phải một mục tiêu ngoại giao tự thân: giá trị của nó nằm ở việc kết nối năng lực công nghệ, vốn, tri thức và thị trường với nhu cầu phát triển thực tế.
An ninh kinh tế phải bắt đầu từ sức chống chịu
An ninh kinh tế nổi lên vì chuỗi cung ứng toàn cầu biến động, cạnh tranh công nghệ mới gay gắt và các nền kinh tế phải tính đến nguy cơ bị gây sức ép. Việt Nam và Nhật Bản đều có lý do để củng cố khả năng tự chủ và chống chịu, nhưng điều đó không đồng nghĩa với khép cửa hay tự cung tự cấp. Hợp tác có thể giúp đa dạng hóa nguồn cung, nâng năng lực trong nước và giảm lệ thuộc vào một mắt xích duy nhất. Đây cũng là hướng gắn với tầm nhìn Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở mà Nhật Bản thúc đẩy. Nếu chuyến thăm chỉ nhắc lại cam kết về an ninh kinh tế mà không tạo cơ chế phối hợp giữa chính phủ, doanh nghiệp và giới nghiên cứu, cơ hội sẽ khó chuyển thành sức bền thực chất.
Các lĩnh vực được đặt lên bàn nghị sự có tính bổ trợ rõ. Trong bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, hợp tác cần nối đào tạo với nghiên cứu và nhu cầu doanh nghiệp, thay vì dừng ở một vài khâu rời rạc. Hai bên dự kiến công bố thêm sáu đề tài nghiên cứu chung trong chuyến thăm; mục tiêu đào tạo 250 tiến sĩ bán dẫn tại các trường đại học Nhật Bản cho thấy nguồn nhân lực được xem là phần cốt lõi của năng lực công nghệ. Việc xem xét mở rộng chương trình NEXUS sang AI, cùng kế hoạch xây khuôn viên mới của Trường Đại học Việt Nhật bằng vốn ODA Nhật Bản, có thể tạo đường nối từ giảng đường đến các ngành mà nền kinh tế cần.
Từ năng lượng đến khoáng sản: biến tiềm năng thành năng lực
Chuyển đổi xanh và an ninh năng lượng là phép thử cụ thể khác cho quan hệ Việt Nhật. Khi nguồn cung chịu tác động của bất ổn địa chính trị, hợp tác không thể chỉ dừng ở mục tiêu phát thải; cần có cơ chế giúp dự án khả thi, duy trì nguồn cung và tăng năng lực vận hành. Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn được lựa chọn làm dự án đầu tiên trong sáng kiến POWERR Asia, với hỗ trợ tài chính để thu xếp dầu thô vận hành hết công suất. Đây là ví dụ cho thấy cam kết chiến lược có thể gắn với một nhu cầu sản xuất cụ thể. Việc Việt Nam sửa đổi Luật Điện lực cũng được phía Nhật kỳ vọng sẽ tháo gỡ một số vướng mắc về tính khả thi tài chính và bảo đảm thu hồi vốn cho hạ tầng năng lượng.
Khoáng sản quan trọng mở ra cơ hội nhưng cũng đòi hỏi cách làm thận trọng. Nhật Bản cần đa dạng hóa nguồn cung cho các ngành chiến lược; Việt Nam cần khai thác hiệu quả, bảo vệ môi trường và tăng chế biến sâu. Hợp tác có giá trị khi nối được công nghệ, nhân lực, tiêu chuẩn và thị trường, thay vì chỉ dừng ở khai thác tài nguyên. Liên kết từ khoáng sản tới vật liệu bán dẫn và công nghệ cao có thể giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, đồng thời giúp Nhật Bản có thêm lựa chọn đáng tin cậy. Thành công vì thế phải được đánh giá bằng năng lực công nghiệp hình thành tại Việt Nam, không chỉ bằng khối lượng giao dịch.
Không gian đa tầng phải chạm đến con người
Hợp tác chiến lược chỉ bền khi có tầng kết nối xã hội nâng đỡ. Cộng đồng khoảng 700.000 người Việt Nam tại Nhật Bản gồm người lao động, du học sinh, chuyên gia và doanh nhân; họ có thể làm cầu nối đối tác, chuyển giao tri thức, phát triển dự án và mở thị trường. Điều đó khiến hợp tác nhân lực không chỉ là đào tạo để đáp ứng nhu cầu trước mắt, mà còn là xây dựng mạng lưới chuyên môn và kinh doanh giữa hai nước. Các chương trình công nghệ sẽ có ý nghĩa hơn khi người học tiếp cận nghiên cứu, doanh nghiệp và cơ hội nghề nghiệp cụ thể; lợi ích ngoại giao khi ấy hiện diện trong năng lực và lựa chọn của người dân.
Hai nguồn tin cùng nhấn mạnh kỳ vọng mở rộng hợp tác chiến lược và kiến tạo không gian đa tầng, từ khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh đến đào tạo nhân lực và kết nối nhân dân. Đây là hướng đi đúng, nhưng danh sách lĩnh vực tự nó chưa phải thành tựu. Thước đo sẽ là dự án được triển khai, tri thức được chuyển giao, chuỗi cung ứng trở nên vững hơn và người lao động có thêm kỹ năng phù hợp. Chuyến thăm cấp cao chỉ tạo động lực ban đầu; trách nhiệm biến kỳ vọng thành kết quả thuộc về các cơ quan, trường đại học và doanh nghiệp ở cả hai nước. Khi các tầng hợp tác hỗ trợ nhau, quan hệ Việt Nhật mới có thêm chiều sâu và đóng góp rõ rệt cho thịnh vượng chung.
