Cơ hội đón nhà máy chưa đồng nghĩa giữ được giá trị
Sản xuất tiên tiến là hoạt động sản xuất ứng dụng công nghệ, kỹ thuật và quy trình hiện đại để tạo sản phẩm có giá trị cao hơn, đồng thời đưa doanh nghiệp tham gia sâu vào các khâu thiết kế, phát triển và cải tiến. Đây phải là mục tiêu nâng cấp năng lực, không chỉ là thêm nhà máy.
Tại phiên chuyên đề “Sản xuất tiên tiến: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt” trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 sáng 27/10, các chuyên gia phân tích vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu và những nút thắt cản trở doanh nghiệp nội địa tiến lên. Bối cảnh đang thuận lợi: các tập đoàn đa quốc gia tìm cách đa dạng hóa địa điểm sản xuất và chuỗi cung ứng. Nhưng thu hút dự án không tự động đem lại phần giá trị tương xứng cho doanh nghiệp trong nước.
Khoảng cách nằm ở khâu doanh nghiệp đảm nhận. Theo mô hình đường cong nụ cười, sản xuất và lắp ráp ở đáy giá trị; thiết kế, kỹ thuật và phát triển sản phẩm có thể giúp nhà cung ứng bước lên những nấc cao hơn. Ước tính năm 2024 của Ban Chính sách và Chiến lược Trung ương cho thấy giá trị xuất khẩu giữa ngành thâm dụng công nghệ và ngành thâm dụng lao động chênh lệch hơn bốn lần. Vì vậy, số lượng nhà máy hay kim ngạch xuất khẩu không thể là thước đo duy nhất của thành công.
Tỷ lệ nội địa hóa che khuất khoảng trống của doanh nghiệp thuần Việt
Con số xuất khẩu lớn có thể tạo cảm giác rằng doanh nghiệp Việt đã bám sâu vào chuỗi cung ứng, nhưng phần giá trị thực sự do doanh nghiệp thuần Việt tạo ra vẫn mỏng. Nghiên cứu của Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright về chuỗi sản phẩm công nghệ cao cho thấy tỷ lệ giá trị gia tăng do doanh nghiệp thuần Việt đóng góp chỉ khoảng 3–5%; các thống kê giá trị nội địa còn tính cả đóng góp của nhà cung ứng nước ngoài hoạt động trong nước.
Một khảo sát được ông Khuất Quang Hưng, đại diện Nestlé Việt Nam, dẫn tại phiên thảo luận cho biết doanh nghiệp trong nước đóng góp 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2025, còn khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77,3%. Tỷ lệ doanh nghiệp Việt có liên kết với chuỗi giá trị toàn cầu cũng giảm từ khoảng 35% năm 2009 xuống 18% năm 2023, theo Ngân hàng Thế giới. Hai dữ kiện này cho thấy tham gia vào nền kinh tế xuất khẩu không đồng nghĩa với khả năng nắm giữ vị trí có quyền quyết định.
Đây không phải lời kêu gọi quay lưng với vốn đầu tư nước ngoài hay từ bỏ ngành truyền thống. Dệt may, da giày, đồ gỗ và chế biến nông sản vẫn quan trọng với việc làm và có lợi thế cạnh tranh. Điều cần thay đổi là cách làm: nâng cấp các ngành đang có chỗ đứng bằng sản xuất thông minh, công nghệ sinh học, chế biến sâu và tối ưu quy trình, thay vì chỉ chạy theo tên gọi ngành mới.
Năng lực kỹ thuật phải đi cùng vốn và đơn hàng
Muốn trở thành nhà cung ứng khó thay thế, doanh nghiệp trước hết phải bảo đảm chất lượng ổn định, truy xuất nguồn gốc, dữ liệu đáng tin cậy và tuân thủ tiêu chuẩn môi trường, xã hội. Nhưng đó mới là vé vào cửa. Vị trí cao hơn đòi hỏi chiều sâu kỹ thuật, cải tiến liên tục, khả năng giữ chất lượng đồng đều và năng lực cùng đối tác xử lý vấn đề. Khi đạt những điều kiện này, nhà cung ứng có thể góp mặt sớm hơn trong thiết kế, kỹ thuật và phát triển sản phẩm thay vì chỉ nhận đơn gia công.
Nút thắt không chỉ nằm trong nhà máy. Doanh nghiệp ngại đầu tư công nghệ khi chưa có cam kết đơn hàng; tập đoàn quốc tế lại khó đặt hàng nếu nhà cung ứng chưa đạt chuẩn. Các chuyên gia tại phiên thảo luận mô tả đây là vòng luẩn quẩn, gắn với bất cân xứng thông tin, rủi ro thực thi hợp đồng và thiếu vốn cho đổi mới công nghệ. Đòi hỏi doanh nghiệp tự gánh toàn bộ rủi ro trong tình thế ấy sẽ khiến cơ hội nâng cấp tiếp tục bị trì hoãn.
Lối ra cần cơ chế chia sẻ rủi ro: Nhà nước, người mua quốc tế và nhà cung ứng nội địa cùng có cam kết, thay vì chờ bên kia hành động trước. Tài trợ đối ứng ba bên là một hướng được nêu tại phiên thảo luận. Song song, chính sách cần có khung tiêu chuẩn nghiêm ngặt, minh bạch, nhất quán; doanh nghiệp đầu chuỗi hợp tác phát triển nhà cung cấp, còn trường đại học, viện nghiên cứu và tổ chức hỗ trợ bổ sung kỹ năng, nâng trình độ công nghệ.
Thoát gia công bằng tri thức, không phải bằng khẩu hiệu
Nâng cấp vị trí trong chuỗi cung ứng là quá trình tích lũy năng lực, không phải đổi nhãn sản phẩm hay đợi một dự án lớn kéo theo. Doanh nghiệp cần chứng minh rằng mình có thể cùng khách hàng giải quyết bài toán kỹ thuật, mở rộng từ thử nghiệm sang sản xuất ổn định và minh bạch về chất lượng, rủi ro. Đây là những điều biến quan hệ mua bán ngắn hạn thành hợp tác phát triển.
Với nông nghiệp và chế biến, hướng đi có thể bắt đầu từ nguyên liệu truy xuất được, sản xuất tái sinh và chế biến sâu để tạo ra sản phẩm có chất lượng, tri thức và giá trị cao hơn tại địa phương. Với ngành công nghiệp, trọng tâm là cải tiến quy trình, xây đội ngũ kỹ thuật và tham gia sớm vào thiết kế. Cùng một mục tiêu, nhưng lộ trình phải phù hợp lợi thế và năng lực của từng ngành.
Kết luận cần nói thẳng: hội nhập sâu hay thu hút thêm nhà máy chưa đủ nếu doanh nghiệp Việt vẫn đứng ở khâu dễ thay thế. Muốn giữ lại nhiều giá trị gia tăng, doanh nghiệp phải chuyển từ làm theo chỉ thị sang xây năng lực mà khách hàng cần và khó tìm người thay thế; Nhà nước cùng đối tác phải tạo điều kiện để khoản đầu tư công nghệ có lối tới đơn hàng. Chính hàm lượng kỹ thuật và tri thức, chứ không chỉ quy mô sản xuất, sẽ quyết định doanh nghiệp đứng ở đâu trong chuỗi giá trị.
