Thị trường carbon Việt Nam là gì và vì sao đang bước vào giai đoạn bản lề?
Thị trường carbon Việt Nam là cơ chế cho phép các doanh nghiệp giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon trên một sàn giao dịch chính thức, qua đó biến hoạt động giảm phát thải thành tài sản kinh tế và công cụ tuân thủ bắt buộc trong chiến lược phát triển kinh tế thấp carbon của quốc gia. Sau giai đoạn xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý, thị trường carbon Việt Nam đang bước vào giai đoạn vận hành thực tế, mở ra cơ hội biến hoạt động giảm phát thải thành giá trị kinh tế mới, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn về tính minh bạch của thị trường. Đây không còn là câu chuyện viết luật trên giấy, mà là áp lực rất cụ thể lên doanh nghiệp: hoặc chủ động thích ứng, hoặc chấp nhận bị tụt lại trong cuộc chơi giảm phát thải kinh tế.
Dấu mốc quan trọng nhất là ngày sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Cùng lúc, Chính phủ liên tục mở rộng đối tượng phải kiểm kê khí nhà kính, biến thị trường carbon từ một khái niệm thử nghiệm thành một hạ tầng chính sách tác động trực tiếp đến chiến lược sản xuất – kinh doanh của hàng nghìn cơ sở.
Diễn đàn Carbon Việt Nam: Thông điệp “từ chính sách đến hành động” không còn là khẩu hiệu
Ngày 14/8, Diễn đàn Carbon Việt Nam với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” diễn ra tại TP. Hồ Chí Minh, quy tụ khoảng 400 đại biểu đến từ cơ quan quản lý, tổ chức quốc tế, định chế tài chính, ngân hàng, quỹ đầu tư và doanh nghiệp. Sự kiện này không đơn thuần là hội thảo tham khảo ý kiến; nó đánh dấu sự chuyển vai: nhà nước không thể mãi “che chở” bằng ưu đãi, còn doanh nghiệp không thể tiếp tục coi giảm phát thải là chuyện của tương lai. Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon cơ bản đã được hình thành.
Một điểm nhấn của Diễn đàn là hoạt động Business Matching, kết nối doanh nghiệp cung cấp tín chỉ carbon với các đơn vị có nhu cầu mua, trao đổi và bù trừ phát thải. Hoạt động này cho thấy thị trường carbon Việt Nam đã bước ra khỏi “phòng họp chính sách” để đi vào các thỏa thuận cụ thể giữa bên bán – bên mua, thay đổi cách doanh nghiệp tính toán chi phí – lợi ích. Thông điệp “từ chính sách đến hành động” vì vậy là lời nhắc thẳng thắn: ai chậm xây dựng chiến lược carbon sẽ mất lợi thế trong một thị trường mới đang hình thành nhưng cạnh tranh ngày càng gay gắt.
Tín chỉ carbon: Từ nghĩa vụ tuân thủ đến tài sản kinh tế mới
Một trong những bước ngoặt quan trọng là sự vận hành của cơ chế tín chỉ carbon, biến giảm phát thải kinh tế thành nguồn giá trị cụ thể. Sau khi sàn carbon trong nước đi vào hoạt động, tổng khối lượng hạn ngạch đã được đăng ký đạt hơn 510 triệu tấn, trong đó hơn 1.200 tấn CO₂e đã được giao dịch. Điều này cho thấy doanh nghiệp không chỉ bị buộc phải tuân thủ, mà đã bắt đầu nhìn thấy tín chỉ carbon như một loại “tài sản” có thể mua – bán, cân đối trong chiến lược tài chính. Tuy nhiên, doanh nghiệp thuộc diện phân bổ hạn ngạch chỉ được sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% lượng hạn ngạch được cấp.
Không phải cứ giảm phát thải là có tín chỉ carbon. Lượng giảm phát thải phải đáp ứng các tiêu chí về tính bổ sung, tính bền vững môi trường; phải được đo lường, thẩm định và chứng nhận trước khi trở thành tín chỉ giao dịch. Hiện mới có khoảng 30 tổ chức đủ điều kiện chứng nhận, trong khi nhiều doanh nghiệp đã triển khai giải pháp tiết kiệm năng lượng nhưng chưa nhận diện được tiềm năng phát triển dự án tín chỉ. Chính ở đây xuất hiện khoảng trống lớn: ai xây dựng được năng lực đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) và số hóa dữ liệu trước, người đó sẽ nắm lợi thế trong cuộc chơi tín chỉ carbon – nơi giảm phát thải không còn là chi phí, mà là nguồn thu.
Kiểm kê khí nhà kính: 2.411 cơ sở và áp lực minh bạch dữ liệu
Nếu sàn carbon là “chợ” thì kiểm kê khí nhà kính là cánh cổng bắt buộc để doanh nghiệp bước vào. Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã ký Quyết định 42 về việc cập nhật danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính, với hiệu lực từ ngày 25/9. Danh mục mới gồm 2.411 cơ sở, tăng 245 cơ sở so với danh mục năm 2024. Đây là bước mở rộng đáng kể so với 1.912 cơ sở trong Quyết định 01/2022 và 2.166 cơ sở trong Quyết định 13/2024. Việc cập nhật danh mục được thực hiện định kỳ 2 năm theo quy định tại Nghị định 06 về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone.
Danh mục được phân theo 6 nhóm lĩnh vực: năng lượng, giao thông vận tải, xây dựng, các quá trình công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất, chất thải. Một tiêu chí quan trọng là cơ sở có mức phát thải hằng năm từ 3.000 tấn CO₂ tương đương trở lên. Nói cách khác, những đơn vị tiêu thụ nhiều năng lượng hoặc xử lý khối lượng chất thải lớn không còn “ẩn mình” phía sau số liệu chung của ngành. Kiểm kê khí nhà kính trở thành bài kiểm tra năng lực quản trị dữ liệu và minh bạch thông tin. Doanh nghiệp nào coi đây là thủ tục hình thức sẽ khó tham gia thị trường carbon, còn doanh nghiệp nào biến dữ liệu phát thải thành công cụ quản trị sẽ có thêm lợi thế trong giảm phát thải kinh tế.
Cơ hội và thách thức: Ai sẽ thắng trong cuộc đua thị trường carbon?
Từ góc độ kinh tế, thị trường carbon Việt Nam không chỉ là nơi mua bán hạn ngạch hay tín chỉ. Đây còn có thể trở thành một cấu phần mới của nền kinh tế xanh, nơi hoạt động giảm phát thải tạo ra giá trị kinh tế, thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và mở ra cơ hội thu hút dòng vốn xanh. Tuy nhiên, giá carbon, tính thanh khoản và khả năng kết nối cung – cầu sẽ quyết định sức sống của thị trường. Nếu giá carbon thấp hơn chi phí chuyển đổi, doanh nghiệp sẽ tiếp tục chọn trả tiền thay vì cải thiện công nghệ; thị trường khi đó biến thành “khoán trắng” phát thải, đi ngược mục tiêu dài hạn.
Hoạt động Business Matching tại Diễn đàn cho thấy một tín hiệu tích cực: cung – cầu tín chỉ carbon đã bắt đầu gặp nhau. Nhưng để hình thành một thị trường minh bạch, hiệu quả và bền vững, không chỉ cơ quan quản lý phải hoàn thiện thể chế, mà doanh nghiệp cần chủ động đầu tư vào hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định, còn tổ chức tài chính phải sẵn sàng hỗ trợ các dự án giảm phát thải có chất lượng. Kết luận công bằng là: giai đoạn “chờ xem” đã kết thúc. Thị trường carbon Việt Nam bước sang thời kỳ mà mỗi quyết định đầu tư, mỗi dự án giảm phát thải đều có thể trở thành lợi thế cạnh tranh – hoặc là gánh nặng chi phí – tùy vào cách doanh nghiệp chọn đứng ở bên nào của cuộc chơi.
