Thị trường carbon Việt Nam là gì và vì sao giờ là thời điểm quyết định?
Thị trường carbon Việt Nam là hệ thống nơi các doanh nghiệp và tổ chức có thể giao dịch tín chỉ carbon xanh dựa trên lượng cắt giảm phát thải khí nhà kính được đo lường, báo cáo, thẩm định theo chuẩn nhất định, nhằm vừa thực hiện cam kết net-zero vừa biến nỗ lực giảm phát thải thành tài sản tài chính có thể mua bán và tích lũy giá trị trong dài hạn. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn chưa ưu tiên tín chỉ carbon, nhận thức về cách thị trường hoạt động còn hạn chế, trong khi khung pháp lý và hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) vẫn chưa hoàn thiện. Đồng thời, Chính phủ đang tăng tốc xây dựng khung pháp lý toàn diện để thực hiện cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 và kết nối thị trường carbon trong nước với hệ thống giao dịch quốc tế. Đây là ngã rẽ then chốt: hoặc Việt Nam biến tiềm năng giảm phát thải thành giá trị kinh tế, hoặc để lợi thế rơi vào tay đối thủ trong khu vực.
Từ CDM đến thị trường tự nguyện: Năng lực đã có, nút thắt nằm ở luật chơi
Nhìn lại gần 20 năm, Việt Nam không thiếu kinh nghiệm trên thị trường carbon. Doanh nghiệp, chủ dự án, đơn vị tư vấn và môi giới trong nước đã tích lũy năng lực phát triển dự án dưới cả cơ chế bắt buộc và tự nguyện. Một chuyên gia cho biết Việt Nam đã đăng ký hơn 270 dự án tín chỉ carbon theo Cơ chế Phát triển sạch (CDM), nhưng chỉ khoảng 30% – tương đương 80 dự án – hoàn tất cấp tín chỉ và bán được trên thị trường quốc tế. Ngược lại, với khoảng 150 dự án tự nguyện đăng ký, hơn 70% đã phát hành và bán tín chỉ cho người mua quốc tế. Câu chuyện rất rõ: năng lực kỹ thuật và kinh doanh đã hình thành, nhưng “luật chơi” trong nước còn thiếu và rời rạc. Các chuyên gia nhấn mạnh Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện khung quy định, hướng dẫn triển khai rõ ràng, tăng hợp tác quốc tế và nâng cao chuẩn bị của doanh nghiệp nếu muốn biến tiềm năng giảm phát thải thành giá trị thương mại.
Khung pháp lý mới: Từ công cụ khí hậu thành nền tảng tài chính và cạnh tranh
Động lực thay đổi đến từ cả áp lực cam kết net-zero lẫn cơ hội kinh tế. Chính phủ đã xây dựng nền tảng pháp lý cho giảm nhẹ phát thải khí nhà kính, thị trường carbon trong nước và hội nhập với hệ thống giao dịch quốc tế; nền tảng này được đánh giá là về cơ bản đã hình thành. Các nghị định mới không chỉ quy định giảm phát thải mà còn tạo cơ sở pháp lý để trao đổi, chuyển nhượng kết quả giảm phát thải giữa Việt Nam và đối tác quốc tế, gồm cả cơ chế trong và ngoài Thỏa thuận Paris. Điều này khiến thị trường carbon vượt ra khỏi phạm vi chính sách khí hậu, trở thành kênh thu hút đầu tư, công nghệ phát thải thấp và một sàn chơi cạnh tranh kinh tế giữa các quốc gia. Nói cách khác, ai xây dựng thị trường carbon sớm và minh bạch hơn sẽ có lợi thế trong cạnh tranh xanh khu vực, từ điều kiện tiếp cận vốn đến yêu cầu “xanh hóa” chuỗi cung ứng toàn cầu.
Doanh nghiệp trên đường đua: Từ dữ liệu phát thải đến chiến lược tín chỉ carbon xanh
Trong khi khung pháp lý đang hoàn thiện, một số tập đoàn lớn đã chọn đi trước. Một ví dụ tiêu biểu là một tập đoàn tư nhân lớn đã coi tăng trưởng xanh và phát triển bền vững là chiến lược dài hạn, đầu tư đồng bộ vào hệ sinh thái xe điện, hà tầng sạc, dịch vụ vận tải xanh và năng lượng tái tạo. Những khoản đầu tư này không chỉ giúp giảm phát thải mà còn mở ra khả năng tạo ra khối lượng lớn tín chỉ carbon xanh trong tương lai. Quan trọng hơn, doanh nghiệp đã xem quản trị dữ liệu phát thải và hệ thống MRV là năng lực cốt lõi, đầu tư hạ tầng dữ liệu ngay từ giai đoạn đầu của dự án. Trái lại, phần lớn doanh nghiệp khác vẫn bị động, coi chi phí giảm phát thải là gánh nặng tuân thủ thay vì khoản đầu tư nâng sức cạnh tranh. Khi thị trường carbon Việt Nam bước vào giai đoạn giao dịch bắt buộc, những doanh nghiệp đã sẵn dữ liệu, quy trình và danh mục dự án sẽ chiếm ưu thế rõ rệt so với những đơn vị chạy theo sau.
Cơ hội từ Article 6 và bước tiếp theo để không tụt lại trong cạnh tranh xanh khu vực
Một diễn đàn tổ chức ngày 23/7 về hợp tác chuyển giao kết quả giảm phát thải quốc tế đã tập trung vào các ưu tiên triển khai cơ chế chuyển nhượng kết quả giảm phát thải (ITMO) theo Article 6 của Thỏa thuận Paris. Nghị định mới đã mở đường cho việc trao đổi kết quả giảm phát thải và tín chỉ carbon giữa Việt Nam và đối tác, trong đó các doanh nghiệp nhấn mạnh cần hướng dẫn chi tiết để các dự án đạt chuẩn quốc tế có thể bước vào giai đoạn giao dịch. Một tập đoàn lớn kỳ vọng thỏa thuận triển khai Article 6 giữa Việt Nam và Singapore sớm có hiệu lực, mở ra các giao dịch quốc tế đầu tiên cho tín chỉ chất lượng cao. Trong bối cảnh thị trường carbon quốc tế tiếp tục mở rộng, tăng cường năng lực thể chế và hợp tác giữa Chính phủ, doanh nghiệp và đối tác toàn cầu sẽ quyết định khả năng Việt Nam thực hiện cam kết net-zero và cạnh tranh hiệu quả trong nền kinh tế xanh mới. Kết luận rõ ràng: ai coi thị trường carbon là công cụ tài chính và chiến lược cạnh tranh hôm nay sẽ là người định hình tiêu chuẩn chơi ngày mai.
