Phiên tòa tham nhũng Oakland: Từ cuộc đua thị trưởng đến cáo buộc mua bán quyền lực
Vụ án tham nhũng Oakland Mỹ là cuộc xét xử hình sự nhằm làm rõ cáo buộc một nhóm quan chức và nhà thầu đã cấu kết dùng tiền và ảnh hưởng chính trị để đổi lấy hợp đồng công ích và lợi ích cá nhân trong bối cảnh cuộc bầu cử thị trưởng cạnh tranh sát nút, qua đó phơi bày cách quyền lực đô thị có thể bị mua bán nếu thiếu cơ chế giám sát hiệu quả.
Phiên tòa xét xử cựu Thị trưởng Oakland Sheng Thao và các nhà thầu thành phố bắt đầu với phần trình bày mở đầu sáng 14-10, sau khi chọn xong bồi thẩm đoàn tối 13-10. Bà Thao cùng ba bị cáo khác, trong đó có doanh nhân Việt kiều Mỹ David Dương, bị truy tố về tội tham nhũng và hối lộ. Theo cáo buộc, vào tháng 10-2022, khi cuộc đua thị trưởng đang gay cấn, bà Thao được cho là đã tham gia một thỏa thuận bí mật với các đối tác kinh doanh có liên hệ tới Công ty California Waste Solutions, nhằm đổi hỗ trợ tài chính tranh cử lấy cam kết ưu ái hợp đồng thành phố nếu đắc cử.
Trợ lý công tố viên mô tả đây là vụ việc một quan chức “đem quyền lực của mình ra mua bán” và “đặt lòng tham lên trên hết”, cho thấy hệ quả khi ranh giới giữa vận động chính trị hợp pháp và tham nhũng bị cố ý xóa nhòa. Dù các bị cáo chưa bị kết tội, bản chất cáo buộc đã đủ để biến đây thành vụ án tham nhũng nổi tiếng, thu hút sự chú ý của dư luận Mỹ.
‘Vua rác’ David Dương: Từ biểu tượng thành công đến tâm điểm cáo buộc
Trong số các bị cáo, vua rác David Dương là gương mặt gây tranh cãi nhất với cộng đồng người Việt. Ông vốn được xem là câu chuyện điển hình của thế hệ doanh nhân Việt kiều Mỹ: khởi nghiệp từ thu gom phế liệu, gây dựng đế chế xử lý rác và trở thành nhân vật có ảnh hưởng trong cộng đồng. Ông hiện là Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc California Waste Solutions (CWS) tại bang California, đồng thời là Tổng Giám đốc Công ty TNHH Xử lý chất thải Việt Nam.
Không chỉ là doanh nhân, David Dương còn giữ vai trò Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân Việt kiều tại Mỹ (VABA), vị trí khiến mọi hành vi của ông mặc nhiên được nhìn như đại diện cho một lớp doanh nhân Việt ở hải ngoại. Ông từng được chọn vào danh sách những người có ảnh hưởng lớn trong cộng đồng người Mỹ gốc Á tại thung lũng công nghệ, là doanh nhân hiếm hoi xuất hiện bên cạnh các nhân vật chính trị.
Chính vì vậy, việc tên tuổi ông gắn với vụ án tham nhũng Oakland Mỹ không chỉ là cú sốc cá nhân, mà còn là cú đánh vào hình ảnh doanh nhân Việt kiều Mỹ nói chung. Khi một người được tôn vinh là “vua rác” hay “tỷ phú rác” bị cáo buộc dùng ảnh hưởng doanh nghiệp để can thiệp vào chính quyền đô thị, câu hỏi đặt ra là: chúng ta đang cổ vũ tinh thần khởi nghiệp, hay vô tình dung dưỡng văn hóa quyền – tiền đan xen?
Truyền thông Mỹ soi chiếu và bài học minh bạch cho cộng đồng doanh nhân Việt
Vụ án tham nhũng nổi tiếng này nhanh chóng trở thành tâm điểm của các hãng tin lớn tại Mỹ, từ báo in đến truyền hình, với những bức ký họa phòng xử án liên tục xuất hiện trên sóng và mặt báo. Một tờ báo lớn đã tóm tắt vụ việc như câu chuyện một ứng viên thị trưởng đang thất thế tìm cách “bảo đảm chiến thắng” bằng thỏa thuận hậu trường với các nhà thầu có lợi ích gắn với hợp đồng rác thải của thành phố.
Sự chú ý này không chỉ nhắm vào một cá nhân hay một thành phố. Nó cho thấy truyền thông Mỹ xem đây là ví dụ điển hình về cách doanh nghiệp công ích có thể tìm đường chi phối chính sách thông qua đóng góp chính trị, vận động hành lang và những thỏa thuận mờ. Trước đó, một cuộc điều tra của cơ quan giám sát thực hành chính trị tại bang đã phát hiện California Waste Solutions có nhiều khoản đóng góp bị xem là bất hợp pháp cho các chiến dịch tranh cử ở nhiều địa phương khác nhau.
Đối với cộng đồng doanh nhân Việt kiều Mỹ, thông điệp rất rõ: thành công kinh tế không thể là tấm lá chắn cho các hành vi vượt ranh pháp lý. Khi một doanh nhân Việt kiều nổi bật bị đặt dưới kính hiển vi, cả cộng đồng cũng bị soi chiếu về chuẩn mực minh bạch, cách vận động chính trị và thái độ với luật chơi bản địa.
Tham vọng điện rác về Việt Nam và rủi ro xuất khẩu mô hình quyền – tiền
Điều khiến vụ án này đáng lo hơn với người Việt là tham vọng kinh doanh của David Dương không dừng ở Mỹ. Ông đã đầu tư mạnh vào lĩnh vực xử lý chất thải tại Việt Nam thông qua một doanh nghiệp chuyên trách, với kế hoạch xây dựng khu liên hợp và nhà máy điện rác quy mô lớn, kèm các dây chuyền tái chế chuyên biệt. Đây là lĩnh vực hạ tầng môi trường mà bất kỳ địa phương nào cũng cần, và vì thế luôn gắn chặt với quan hệ công – tư.
Theo thông tin từ phía doanh nghiệp, đơn vị do ông điều hành đã đề xuất một nhà máy điện rác với công suất hàng chục megawatt tại khu xử lý chất thải Đa Phước. Về mặt lý thuyết, đó là bước tiến công nghệ giúp giảm áp lực rác thải và tạo thêm nguồn điện. Nhưng khi chủ đầu tư đang bị xét xử trong một vụ án tham nhũng liên quan đến hợp đồng rác ở một thành phố khác, câu hỏi về cách thức vận động dự án, cơ chế giám sát và phòng ngừa lợi ích nhóm tại Việt Nam trở nên cấp thiết.
Nếu mô hình quan hệ quyền – tiền từng bị cáo buộc tại Oakland được “xuất khẩu” sang Việt Nam, rủi ro không chỉ là thất thoát nguồn lực công, mà còn là mất niềm tin vào các dự án môi trường vốn rất cần sự đồng thuận xã hội. Đây là lúc các địa phương, cơ quan quản lý và cả cộng đồng doanh nhân phải khẳng định rằng chuyển giao công nghệ không đồng nghĩa chuyển giao cả thói quen vận động chính trị mờ ám.
Giữ gìn danh dự doanh nhân Việt kiều: Không thể chỉ trông vào tòa án
Dù kết quả phiên tòa tham nhũng Oakland Mỹ còn ở phía trước, vụ việc đã là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ cho cộng đồng doanh nhân Việt kiều Mỹ. Khi một người giữ vai trò Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân Việt kiều tại Mỹ bị truy tố về tham nhũng và hối lộ, danh dự của cả mạng lưới doanh nhân gốc Việt bị đặt lên bàn cân.
Bài học quan trọng là không thể phó mặc việc “thanh lọc” hình ảnh cộng đồng cho hệ thống tư pháp. Các hiệp hội doanh nhân cần xây dựng chuẩn mực đạo đức rõ ràng, cơ chế tự giám sát và sẵn sàng lên tiếng khi thành viên bị cáo buộc vi phạm, thay vì né tránh. Doanh nhân Việt kiều, nhất là những người hoạt động trong các lĩnh vực gắn với hợp đồng công ích như xử lý rác, phải hiểu rằng mọi thỏa thuận chính trị đều có thể bị soi lại nhiều năm sau.
Kết luận cuối cùng của tòa án sẽ quyết định số phận pháp lý của vua rác David Dương và các đồng bị cáo. Nhưng với cộng đồng, phiên tòa đã hoàn thành một chức năng khác: buộc chúng ta nhìn thẳng vào câu hỏi mình muốn xây dựng hình ảnh doanh nhân Việt kiều như thế nào – những người chỉ giỏi kiếm tiền, hay những người biết tôn trọng luật pháp và giữ gìn niềm tin xã hội.
