Đào tạo nghề phải bắt đầu từ việc làm
Đào tạo nghề là quá trình trang bị kiến thức và kỹ năng thực hành để người học có thể đảm nhận công việc cụ thể, đồng thời thích ứng với yêu cầu thay đổi của doanh nghiệp và thị trường lao động. Vì vậy, chương trình tốt không thể chỉ dạy những gì trường sẵn có; nó phải giúp người học làm được việc sau khi tốt nghiệp. Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công nghệ Sơn La đang theo hướng đó: đổi mới giảng dạy lấy người học làm trung tâm, gắn nội dung học với nhu cầu tuyển dụng và thực tiễn sản xuất. Nhà trường đào tạo nhiều bậc, từ sơ cấp đến cao đẳng, trong các ngành như công nghệ ô tô, điện công nghiệp, công nghệ thông tin, hàn và xây dựng. Mỗi năm, trường đào tạo hơn 2.000 học sinh, sinh viên. Đáng chú ý, 100% ngành nghề có chương trình theo hướng mở, tăng kỹ năng thực hành, và 100% môn học có giáo trình cập nhật theo thực tiễn doanh nghiệp.
Cách tiếp cận này thuyết phục hơn việc chạy theo số lượng tuyển sinh, bởi kết quả cần đo bằng khả năng tìm việc và làm việc của người học. Năm học 2025–2026, tuyển sinh hệ cao đẳng, trung cấp của trường vượt chỉ tiêu tỉnh giao, còn tỷ lệ tốt nghiệp đạt 97%. Với ngành công nghệ ô tô, 70% thời lượng dành cho thực hành chuyên sâu và 30% cho lý thuyết; nội dung cũng được cập nhật về ô tô điện và hệ thống điều khiển thông minh. Đây là hướng đi đúng, nhưng hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào việc thiết bị, giáo trình và năng lực giảng viên được cập nhật đều đặn, không chỉ theo từng đợt đổi mới.
Cà Mau cần linh hoạt trước làn sóng công nghệ
Tại Cà Mau, các cơ sở đào tạo nghề đang chuyển từ tư duy “có gì dạy nấy” sang đào tạo theo điều thị trường cần. Đó là điều chỉnh cần thiết: tỉnh hiện có 2 cơ sở giáo dục đại học và 13 cơ sở giáo dục nghề nghiệp, nhưng chuyển đổi số trong hệ thống vẫn thiếu đồng bộ, chương trình chậm cập nhật công nghệ mới và còn thiếu giảng viên trình độ cao. Những điểm nghẽn này có thể khiến người học tốt nghiệp với kỹ năng không còn khớp yêu cầu tuyển dụng. Một hướng ứng phó là mô hình 30/70, dành 30% thời lượng cho kiến thức nền tảng và 70% cho thực hành, thí nghiệm, trải nghiệm tại xưởng hoặc thực tập ở doanh nghiệp. Một số chương trình học kỳ doanh nghiệp còn đưa thời gian thực hành tại nhà máy và trang trại lên 40–50% chương trình. Các tỷ lệ không cần áp dụng máy móc cho mọi ngành; điều quan trọng là trường phải linh hoạt thiết kế theo đặc thù nghề và có doanh nghiệp cùng tham gia.
Thực hành nhiều chỉ tạo ra lợi thế khi bài tập phản ánh công việc thật và người học được đánh giá theo năng lực có thể sử dụng tại nơi làm việc. Cà Mau cũng cần xây dựng học liệu số, kết nối với các trung tâm đào tạo lớn và chuẩn hóa dữ liệu về người học, giảng viên, nhu cầu tuyển dụng. Mô phỏng thực tế ảo, trí tuệ nhân tạo trong đánh giá năng lực và hồ sơ học tập số có thể hỗ trợ việc đó, nhưng không thay thế được xưởng thực hành hay người hướng dẫn có chuyên môn. Nếu các cơ sở phối hợp tốt hơn, đào tạo nghề sẽ theo kịp biến động của thị trường lao động thay vì chỉ sửa chương trình sau khi nhu cầu đã đổi.
Tối ưu giáo dục nghề nghiệp để chuẩn bị nhân lực mới
Nhu cầu nhân lực kinh tế số đang khiến các địa phương phải xem lại cách phân bổ nguồn lực cho giáo dục nghề nghiệp. Khánh Hòa đặt mục tiêu nâng tỷ trọng kinh tế số lên 30–35% GRDP vào năm 2030, trong khi chiến lược phát triển giai đoạn 2025–2030 tập trung vào công nghiệp, năng lượng, du lịch và dịch vụ, đô thị và xây dựng. Mục tiêu phát triển chỉ có thể thành hiện thực nếu ngành học và năng lực đào tạo gắn với những lĩnh vực địa phương ưu tiên, thay vì dàn trải đầu tư. Tỉnh đã phê duyệt đề án sắp xếp các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp; theo lộ trình, việc sắp xếp, sáp nhập các trường cao đẳng, trung cấp hoàn thành trong tháng 10. Đây là một bước tổ chức lại nguồn lực, nhưng sáp nhập tự thân không bảo đảm chất lượng. Giá trị của thay đổi phải được đánh giá qua khả năng phối hợp đào tạo, chia sẻ thiết bị và kết nối doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm người học ở các địa bàn khác nhau vẫn tiếp cận được ngành nghề phù hợp.
Kinh nghiệm tại Trường Trung cấp Nghề Dân tộc nội trú Khánh Vĩnh cho thấy chương trình nghề có thể phục vụ cả mục tiêu tuyển dụng lẫn cơ hội sinh kế tại địa phương. Trong năm học 2026–2027, trường triển khai bảy ngành, từ may thời trang, điện công nghiệp và xây dựng đến công nghệ thông tin, thú y, chế biến món ăn và nghiệp vụ nhà hàng. Người học ngành may kỳ vọng tìm việc ổn định tại nhà máy ở Khánh Vĩnh sau khi tốt nghiệp. Đó là lý do việc tối ưu giáo dục nghề nghiệp không nên chỉ tính bằng số cơ sở được sắp xếp: thước đo quyết định là người học có kỹ năng phù hợp, doanh nghiệp tuyển được nhân lực và địa phương có thể phát triển các ngành ưu tiên. Khi ấy, đào tạo nghề mới thực sự nối được lớp học với việc làm.
