Di sản thiên nhiên Việt Nam qua lăng kính nhiếp ảnh: nhìn để trân trọng, chụp để gìn giữ
Những bộ sưu tập ảnh về di sản thiên nhiên Việt Nam là các tập hợp khung hình có chủ ý, ghi lại cảnh quan karst, rừng ngập mặn, bãi bồi ven biển, làng chài và dấu tích lịch sử, nhằm kể một câu chuyện thị giác mạch lạc về vẻ đẹp, đa dạng sinh học và chiều sâu văn hóa của từng vùng đất, đồng thời khơi gợi ý thức bảo tồn trong người xem. Khi chúng ta nhắc đến Tràng An, Cát Bà, Cồn Đen hay Lý Sơn, điều cần nói không phải là “đi cho biết”, mà là chụp để hiểu rừng, biển, đá, người gắn bó với chúng. Góc nhìn nhiếp ảnh buộc ta đối diện với câu hỏi: mình là du khách đến tiêu dùng cảnh đẹp, hay là nhân chứng ghi lại kho báu để thế hệ sau còn được thấy. Chính câu trả lời đó sẽ quyết định ta bấm máy như thế nào.
Tràng An: kho báu karst và những khung ảnh phong cảnh không chỉ để ngắm
Nhắc đến ảnh phong cảnh Tràng An, nhiều người nghĩ ngay tới mặt nước trong suốt, hàng núi đá vôi trùng điệp và những chiếc thuyền len giữa sương sớm. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở “đẹp”, ta đã bỏ lỡ phần quan trọng nhất: đây là một hệ sinh thái karst nhạy cảm, nơi các loài đặc hữu hẹp như rắn xe điếu Tràng An hay ếch rêu phụ thuộc hoàn toàn vào độ che phủ tán rừng và độ ẩm của lớp thảm mục. Một câu nói đáng để trích lại là: "Khảo sát năm 2025 khẳng định Tràng An là nơi trú ẩn của 225 loài động vật có xương sống trên cạn". Mỗi cú bấm máy vì thế không chỉ là săn sương, săn chim nước, mà còn là ghi chép một cấu trúc sinh cảnh đang chịu áp lực từ du lịch. Địa hình núi đá vôi hiểm trở, bị chia cắt mạnh và đan xen với các khu dân cư khiến công tác tuần tra gặp không ít khó khăn, trong khi lực lượng bảo vệ còn mỏng và áp lực từ hoạt động du lịch luôn hiện hữu. Ảnh đẹp về Tràng An xứng đáng được dùng để đặt lại vấn đề: chúng ta sẽ tham quan trên những chiếc thuyền chèo tay thân thiện với hệ sinh thái hay tiếp tục chấp nhận tiếng ồn, khí thải vì tiện nghi.
Cát Bà và làng chài Việt Hải: "đảo trong đảo" dưới ống kính người mê đường nhỏ
Trong câu chuyện chụp ảnh đảo Cát Bà, làng chài Việt Hải là một thử thách thú vị: làm sao kể được cảm giác "bước qua một miền ranh giới" chỉ bằng ánh sáng, đường nét và bố cục. Từ bến Việt Hải, con đường vào làng không dài nhưng đủ để người ta thấy mình đã rời bỏ thế giới ồn ào: núi đá vôi dựng đứng, cây rừng phủ xanh, con đường nhỏ chạy giữa khoảng không tĩnh lặng, bình yên đến mức khó tin. Những bộ ảnh đáng giá ở đây không phải là catalog homestay, mà là ký sự về một "đảo trong đảo" nơi cư dân biển lên núi, gắn đời mình với trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt và bảo vệ rừng. Một vòng xe đạp không điểm đến, rẽ vào bất kỳ lối nhỏ nào, đưa ống kính qua vườn cây, ngôi nhà nép dưới tán, thửa ruộng lọt thỏm giữa đồi núi: chính sự không vội vã đó tạo ra chất thơ. Với người làm ảnh, Việt Hải là lời nhắc rằng đôi khi điều hay nhất nên chụp không phải hoàng hôn "lạ mắt", mà là nhịp sống thường ngày đáng được tôn trọng.
Cồn Đen Hưng Yên: rừng ngập mặn, bình minh "vô cực" và bài học về an toàn – trách nhiệm
Ai từng săn bình minh sẽ nhận ra Cồn Đen là nơi mê hoặc: một miền biển xanh nơi rừng ngập mặn, bãi triều, cồn cát và vùng nước nông tạo thành không gian tự nhiên liên hoàn. Đi bộ xuyên rừng ngập mặn Hưng Yên trên cầu tre Ước Mơ, băng qua màu xanh của sú, vẹt, bần, phi lao, ta có trong tay vô số khung hình vừa thư thái, vừa giàu ngữ nghĩa môi trường. Đón bình minh khi thủy triều rút, lớp nước mỏng trên bãi bồi phản chiếu sắc trời, khiến đường chân trời như kéo dài bất tận; hiệu ứng "vô cực" không cần Photoshop, chỉ cần người cầm máy chịu dậy sớm. Điều quan trọng là: Cồn Đen được nhắc đến như gợi ý cho gia đình, nhóm bạn trẻ, trường học, doanh nghiệp đang tìm kiếm không gian nghỉ ngơi, vui chơi và trải nghiệm thiên nhiên. Chính vì có nhiều đối tượng, cần tuân thủ biển cảnh báo và hướng dẫn tại điểm đến, không đi vào những khu vực cầu, đường hoặc bãi triều chưa bảo đảm an toàn. Nếu ống kính biết dừng lại trước vùng cấm, bộ ảnh sẽ kể được câu chuyện đẹp hơn về du lịch xanh: khai thác cảnh quan đi đôi với bảo tồn hệ sinh thái, tạo thêm sinh kế cho người dân và mang đến trải nghiệm có chiều sâu.
Cổng Tò Vò, Búng Bà Rí: nơi một bức ảnh có thể chứa cả dung nham và Hoàng Sa
Cổng Tò Vò trên đảo Lý Sơn là ví dụ rõ ràng nhất cho việc ảnh phong cảnh có thể mang theo ký ức lịch sử. Nằm sát bờ biển đảo Lớn, vòm đá bazan này được hình thành từ dòng dung nham của núi lửa Giếng Tiền phun trào hàng nghìn năm trước; qua phong hóa và sóng biển, phần đá yếu bị khoét rỗng, tạo nên mái vòm hướng ra biển. Bình minh hay hoàng hôn đi qua lòng cổng đều cho những khung hình choáng ngợp, và không ngạc nhiên khi đây là điểm dừng chân quen thuộc của người yêu nhiếp ảnh. Nếu nhìn kỹ hơn, ta sẽ thấy danh thắng này đã được xếp hạng Di tích quốc gia vào tháng 9/2025, khẳng định vai trò của nó trong không gian văn hóa biển. Cách đó khoảng 30 m, Búng Bà Rí – vũng nước biển nhỏ bao quanh bởi thềm nham thạch đen – lại mang một lớp nghĩa khác: từ khoảng 1776 đến 1844, các trai tráng Hải đội Hoàng Sa được cho là đã luyện bơi lặn, rèn sức bền tại đây trước khi vượt Biển Đông, đo đạc hải trình, cắm mốc và khẳng định chủ quyền tại Hoàng Sa, Trường Sa. Người làm ảnh có thể tiếp tục chạy trốn mọi thứ “mang màu chính trị”, hoặc lựa chọn ghi lại những vệt rong, dấu chân trẻ em tập bơi nơi thao trường xưa của Hải đội Hoàng Sa: đó là quyết định mang tính lập trường.
