Thiên nhiên trong khung hình: khi khoa học bước vào nghệ thuật
Bộ sưu tập ảnh đoạt giải của cuộc thi do BMC Ecology and Evolution và BMC Zoology tổ chức là chuỗi tác phẩm ghi lại những khoảnh khắc thiên nhiên tinh tế, hé lộ các chi tiết và hành vi động vật thường bị mắt thường bỏ qua, đồng thời đưa các câu chuyện khoa học khó tiếp cận đến gần công chúng hơn thông qua ngôn ngữ thị giác.
Cuộc thi được tổ chức thường niên từ năm 2023, tập trung vào vẻ đẹp, sự đa dạng của thế giới tự nhiên và công việc của các nhà khoa học đang bảo vệ hệ sinh thái Trái đất. Điều đáng nói là mỗi bức ảnh không dừng ở “đẹp” mà còn có nhiệm vụ kể chuyện: về một loài vật, một hệ sinh thái hay một vấn đề bảo tồn đang diễn ra. Đây không phải là bộ sưu tập nhiếp ảnh macro thiên nhiên theo nghĩa thuần kỹ thuật, mà là một tuyển tập kể chuyện bằng hình ảnh, nơi ảnh động vật hoang dã được xem như tài liệu khoa học sống động. Thay vì treo khoa học trong phòng thí nghiệm, ban tổ chức kéo nó ra ngoài trời mưa gió, đặt ngay trước mắt người xem.
Chuồn chuồn kim qua lỗ lá: một “cửa sổ” vào thế giới bị bỏ quên
Bức ảnh đoạt giải nhất “Cửa sổ nhìn ra vùng đất ngập nước” của Sritam Kumar Sethy là minh chứng rõ ràng rằng khoảnh khắc nhỏ bé có thể mang sức nặng rất lớn. Tác giả chụp tại một vùng đất ngập nước ở bang Odisha, miền đông Ấn Độ: một con chuồn chuồn kim đuôi cam (Ceriagrion cerinorubellum) ló đầu đúng giữa một lỗ thủng trên chiếc lá xanh.
Khung hình chuồn chuồn kim chụp ảnh qua chiếc lá không chỉ là trò chơi bố cục khéo léo. Phần đầu và đôi mắt như đang “nhìn” thẳng qua lá, tạo cảm giác sinh vật này chủ động quan sát thế giới xung quanh và ngược lại, ta cũng đang lén nhìn vào đời sống riêng tư của nó. Theo lời chính tác giả, bức ảnh mang đến một “cái nhìn thoáng qua” về thế giới đa dạng sinh học nước ngọt vốn thường bị bỏ qua. Đây là lời nhắc thẳng thắn: nếu không có ống kính nhạy bén, cả một vũ trụ sinh thái sẽ chìm trong vô hình. Nhìn lâu vào bức ảnh, ta thấy nhiếp ảnh không chỉ ghi nhận thiên nhiên mà còn sửa lại thói quen thờ ơ của người xem.
Ếch chân đỏ trong đêm mưa: mặt khuất của công việc bảo tồn
Á quân chung cuộc “Space for Frogs” của Ryan Wagner đưa người xem vào một đêm nghiên cứu thực địa gần Portland, Oregon: trời tối, mưa, chỉ có ánh sáng từ những chiếc đèn đội đầu. Hai nhà nghiên cứu đang gắn thiết bị phát tín hiệu vô tuyến lên một con ếch chân đỏ phương Bắc (Rana aurora), một loài bản địa và thuộc nhóm cần được quan tâm bảo tồn.
Thoạt nhìn, đây không phải kiểu ảnh động vật hoang dã “đẹp lộng lẫy” mà mạng xã hội ưa chuộng. Nhưng chính sự bình thường này lại quan trọng: nó phơi bày phần công việc thầm lặng phía sau mọi thống kê bảo tồn. Thiết bị phát tín hiệu cho phép theo dõi chuyển động của ếch, từ đó hiểu cách chúng di chuyển và sử dụng môi trường sống. “Thông qua những khoảnh khắc đôi khi chỉ kéo dài vài giây, ban tổ chức kỳ vọng đưa những câu chuyện khoa học vốn khó tiếp cận đến gần hơn với công chúng.” Ở đây, nhiếp ảnh trở thành minh chứng rằng khoa học không phải chuỗi báo cáo khô khan, mà là những đêm lấm lem bùn đất vì các loài đang dần biến mất.
Mực nang khổng lồ: cuộc chiến sinh sản dưới làn nước
Ở hạng mục “Mối quan hệ trong tự nhiên”, bức ảnh “Mực nang khổng lồ trong cuộc chiến sinh sản” của Victor Huertas kéo người xem lặn xuống vùng Thượng Vịnh Spencer, Nam Úc. Hàng năm, từ khoảng tháng 5 đến tháng 8, hàng chục nghìn con mực nang khổng lồ Úc (Ascarosepion apama) tập trung tại đây để sinh sản, tạo nên một trong những hiện tượng tập trung sinh vật biển đáng chú ý.
Khoảnh khắc được ghi lại là lúc hai con đực lao vào nhau để tranh giành cơ hội tiếp cận con cái, trong khi toàn thân chúng liên tục thay đổi màu sắc và hoa văn để phô diễn, đe dọa và quyến rũ. Bức ảnh làm rõ một nghịch lý: dưới làn nước yên ả là đời sống sinh sản đầy cạnh tranh, dữ dội và phức tạp. Theo thành viên ban biên tập BMC Ecology and Evolution David Ferrier, tác phẩm này đồng thời thể hiện sự gần gũi và tính khốc liệt của một màn giao phối đầy cạnh tranh. Những góc nhìn kỳ thú như vậy buộc người xem phải chấp nhận rằng “tình yêu” trong tự nhiên phần lớn gắn với xung đột, chiến lược và cả rủi ro bị loại bỏ khỏi cuộc chơi sinh tồn.
Khi ống kính trở thành cầu nối: công nghệ, kỹ thuật và trách nhiệm
Điểm chung quan trọng nhất của bộ sưu tập này không nằm ở tiêu đề giải thưởng BMC 2026 hay danh sách người thắng cuộc, mà ở cách các tác phẩm sử dụng công nghệ để kể chuyện nhỏ bé nhưng giàu ý nghĩa. Trong một nghiên cứu khác, Tian sử dụng ADN môi trường (eDNA) và máy bay không người lái để theo dõi sức khỏe hệ sinh thái mà không cần tác động trực tiếp đến động vật hoang dã, rồi ghi lại bằng hình ảnh. Đây là minh họa rõ ràng cho xu hướng dùng công nghệ nhẹ tác động trong nhiếp ảnh khoa học.
Nhìn tổng thể, từ chuồn chuồn kim ló đầu qua lá đến mực nang tranh giành bạn tình, từ ếch chân đỏ được gắn thiết bị đến những cuộc đối đầu kịch tính giữa các loài chim săn mồi, bộ sưu tập cho thấy những góc nhìn kỳ thú về hành vi và tương tác động vật trong tự nhiên. Người yêu nhiếp ảnh macro thiên nhiên hay người quan tâm kỹ thuật macro photography đều có lý do để suy nghĩ lại: câu hỏi không còn là “chụp được gì”, mà là “chúng ta dùng ảnh để làm gì cho thế giới ngoài khung hình”. Và câu trả lời hợp lý nhất, sau tất cả, vẫn là bảo vệ sự sống mà ống kính đã trót nhìn thấy.
