Sức khỏe tâm thần: từ khái niệm mơ hồ đến ưu tiên chiến lược
Sức khỏe tâm thần trong trường học và nơi làm việc là trạng thái người học và người lao động có khả năng nhận diện cảm xúc, điều chỉnh hành vi, duy trì các mối quan hệ lành mạnh và đáp ứng hiệu quả với áp lực, nhờ đó học tập và làm việc trong môi trường an toàn, tôn trọng và hỗ trợ lẫn nhau. Trong nhiều năm, sức khỏe tâm thần trường học bị xem là chuyện “lệch chuẩn” của một số học sinh “có vấn đề”, còn chăm sóc tinh thần nơi làm việc bị coi là chuyện riêng tư mỗi người phải tự xoay sở. Các con số từ một khảo sát của WHO ở 130 quốc gia cho thấy hơn 40.000 người tự làm hại bản thân hoặc tự tử chỉ trong một tháng, với tỉ lệ cao nhất ở lứa tuổi 11–17, đồng thời trầm cảm, lo âu tăng 3–5 lần so với bình thường. Đây không còn là câu chuyện cá nhân; đó là tín hiệu báo động buộc các thiết chế giáo dục và cơ quan công sở phải hành động.
Trường học hạnh phúc: mô hình sức khỏe tâm thần không thể trì hoãn
Nếu trước đây trường học được đo bằng điểm số, thì nay thước đo mới là mức độ an toàn tâm lý và cảm giác hạnh phúc của người học lẫn người dạy. Chủ đề “Sức khỏe tâm thần học đường” được đặt ở vị trí trung tâm trong Hội thảo Thắp lửa cùng tiến lên 2022 của Mạng lưới các nhà quản lý giáo dục không biên giới, diễn ra ngày 27–28/3/2022 tại Vinpearl Hạ Long, thu hút 200 nhà quản lý và chuyên gia giáo dục trong và ngoài nước với 2 phiên toàn thể và 4 phiên chuyên đề. Đây không phải là hội thảo “cho có”, mà là diễn đàn để các nhà quản lý nhìn thẳng vào những hậu quả mà đại dịch đã phơi bày: trường học đóng cửa, dạy học online, cắt giảm nhân sự, chuyển đổi quản lý… khiến sức khỏe tâm thần của học sinh, giáo viên và cả lãnh đạo nhà trường đều bị tổn thương.
Điểm đáng nói là hội thảo không chỉ dừng ở việc cảnh báo nguy cơ mà đi vào mô hình sức khỏe tâm thần cụ thể. PGS.TS Trần Thành Nam – người có kinh nghiệm sâu trong tâm lý học đường – nhấn mạnh rằng khái niệm “tâm thần” trong đời sống thường ngày đang bị hiểu sai, bị gắn với hình ảnh bệnh lý nặng, khiến người trong cuộc ngại thừa nhận và tìm kiếm hỗ trợ. Nhìn từ trường học, sai lầm này dẫn đến việc tập trung vào vài học sinh bị gán nhãn “rối loạn”, trong khi bỏ qua thực tế rằng giáo viên, nhân viên, thậm chí hiệu trưởng đều có nhu cầu được chăm sóc. Trường học hạnh phúc vì thế không phải là khẩu hiệu, mà là cam kết xây dựng một hệ thống hỗ trợ tinh thần chủ động, đồng bộ, liên tục.
Ba tầng chăm sóc: kiến tạo mô hình sức khỏe tâm thần trường học
Điểm then chốt của sức khỏe tâm thần trường học là chuyển từ cách làm chữa cháy, phản ứng sau khủng hoảng sang mô hình tích hợp, phòng ngừa nhiều tầng. Chuyên gia Trần Thành Nam giới thiệu mô hình kiến tạo “ngôi trường an toàn về tâm lý”, trong đó học sinh cảm thấy an toàn, không bị tổn thương về cảm xúc và tâm lý. Đây là bước dịch chuyển tư duy quan trọng: thay vì chỉ lo “giữ kỷ luật”, nhà trường phải chủ động giảm bớt những tác nhân làm tăng lo âu, xấu hổ và cô đơn cho học sinh. Đại dịch Covid không tạo ra vấn đề mới, nhưng khiến “sức khỏe” thực sự của trường học lộ rõ với những vết nứt không thể che giấu.
Mô hình sức khỏe tâm thần tích hợp mà ông trình bày gồm ba tầng: (1) Xây dựng nền tảng sức khỏe tâm thần cho tất cả đối tượng trong trường – từ học sinh, giáo viên đến lãnh đạo; (2) Can thiệp sớm, không chuyên sâu với những trường hợp có nguy cơ; (3) Điều trị chuyên sâu và chữa lành với số ít trường hợp có vấn đề nổi bật. Cấu trúc ba tầng này buộc nhà trường phải tái thiết kế từ nội dung dạy học, cách đánh giá đến văn hóa khen thưởng – kỷ luật, để giảm áp lực thành tích, tạo không gian cho trí tuệ cảm xúc phát triển. Một câu nói đáng trích là: “Trường học hạnh phúc không chỉ là khẩu hiệu to tát, mà đến từ các hành động cụ thể, thường nhật”.
Khi công sở học cách chăm sóc tinh thần: bài học từ một workshop
Nếu trường học đang thay đổi, thì cơ quan công sở cũng không thể đứng ngoài. Tại một workshop về sức khỏe tâm thần và sự lành mạnh dành cho cán bộ, giảng viên, Trường Đại học Giáo dục đặt thẳng câu hỏi: ai chăm sóc những người luôn chăm sóc người khác? Hiệu trưởng PGS.TS Trần Thành Nam thừa nhận trong phát biểu khai mạc rằng trong môi trường giáo dục với yêu cầu ngày càng cao, cán bộ, giảng viên dành phần lớn năng lượng cho người học, đồng nghiệp và nhiệm vụ chuyên môn, nhưng ít quan tâm đến chính mình. Việc nhà trường chuyển dịch hoạt động lên Hòa Lạc càng làm tăng áp lực, khiến chăm sóc sức khỏe tinh thần không chỉ là vấn đề phúc lợi mà còn gắn trực tiếp với năng lượng, hiệu suất, khả năng sáng tạo và chất lượng các mối quan hệ trong công việc.
Workshop này là một chương trình wellness cán bộ đúng nghĩa, chứ không phải buổi tuyên truyền hình thức. TS. Lê Nguyên Phương – chuyên gia Tâm lý học đường và Trị liệu Chánh niệm Tâm-Thể – tập trung vào sức khỏe tinh thần nơi công sở, quản lý căng thẳng và phòng ngừa kiệt sức nghề nghiệp. Người tham dự được hướng dẫn nhận diện dấu hiệu căng thẳng ở cả thể chất, cảm xúc, suy nghĩ và hành vi, đồng thời học cách cân bằng giữa yêu cầu công việc và nguồn lực hỗ trợ. Thông qua các hoạt động trải nghiệm như “kiểm toán năng lượng”, thực hành điều hòa trạng thái tinh thần và đưa sự chú ý về hiện tại, cán bộ, giảng viên được khuyến khích bắt đầu từ những thay đổi nhỏ, phù hợp và bền vững trong đời sống hằng ngày. Đây là một ví dụ thuyết phục rằng chăm sóc tinh thần nơi làm việc phải gắn với kỹ năng cụ thể, thực hành liên tục, chứ không chỉ hô khẩu hiệu.
Từ nỗ lực đơn lẻ đến văn hóa hỗ trợ: vai trò cộng đồng và kết luận
Một điểm tiến bộ trong các sáng kiến mới là sự dịch chuyển khỏi mô hình “mỗi cá nhân tự lo cho mình” sang văn hóa hỗ trợ hệ thống. Tại workshop dành cho cán bộ, giảng viên, bên cạnh chăm sóc sức khỏe tinh thần ở cấp độ cá nhân, chương trình còn nhấn mạnh xây dựng an toàn tâm lý và văn hóa hỗ trợ trong môi trường làm việc. Kết thúc chương trình, các thông điệp về nhận diện căng thẳng, phòng ngừa kiệt sức, chủ động phục hồi, xây dựng an toàn tâm lý và tìm kiếm trợ giúp khi cần được nhấn mạnh như những yếu tố cốt lõi trong chăm sóc sức khỏe tinh thần. Điều này cho thấy một chương trình wellness cán bộ hiệu quả luôn đi kèm cam kết tổ chức: thay đổi cách quản lý, cách giao việc, cách phản hồi, chứ không chỉ dừng ở việc “dạy nhân viên tự chăm sóc”.
Ở phía trường học, thông điệp cũng tương tự: muốn xây dựng trường học hạnh phúc, không thể chỉ trông chờ vào năng lực tự thích nghi của học sinh và giáo viên. Bài học từ các mô hình sức khỏe tâm thần cho thấy phải có sự đồng lòng của các lực lượng trong và ngoài ngành giáo dục, trong đó các nhà quản lý đi đầu, nhưng cộng đồng và các tổ chức xã hội đóng vai trò không thể thiếu trong việc hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần cộng đồng. Nói cách khác, sức khỏe tâm thần trường học và chăm sóc tinh thần nơi làm việc không phải là hai “dự án” tách rời, mà là hai mặt của cùng một hệ sinh thái: nếu người lớn không được hỗ trợ, họ khó có thể trở thành chỗ dựa cho trẻ. Kết luận hợp lý nhất lúc này là: đã đến lúc coi sức khỏe tâm thần như một chỉ số phát triển tổ chức, được đo lường, đầu tư và đánh giá thường xuyên, thay vì một phụ lục bên lề.
