Trường học biên giới mới: không chỉ là những khối bê tông đẹp
Trường học biên giới là hệ thống các trường nội trú liên cấp được xây dựng tại những xã giáp ranh đất liền, với cơ sở vật chất giáo dục kiên cố, ký túc xá, nhà ăn và khu sinh hoạt đồng bộ, nhằm giúp học sinh vùng biên được ở, học tập tại chỗ, giảm hành trình đến lớp, thu hẹp khoảng cách chất lượng giáo dục với đồng bằng. Nói cách khác, đây là những công trình vừa mang ý nghĩa an sinh, vừa là “phòng tuyến mềm” giữ chân người trẻ ở lại với bản làng. Nhờ sự vào cuộc quyết liệt của các cấp, các ngành, nhiều trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đất liền đã hoàn thành trước thềm năm học mới 2026-2027. Hơn 90 trong tổng số 108 trường nội trú liên cấp ở xã biên giới trên cả nước đã và sẽ được bàn giao trước ngày 30/8. Việc hàng loạt công trình về đích đúng hẹn cho thấy giáo dục vùng biên đang được đặt ở vị trí ưu tiên thật sự, chứ không còn là lời hứa trên giấy. Thông báo kết luận số 81-TB/TW ngày 18/7/2025 của Bộ Chính trị đã kích hoạt chủ trương đầu tư xây dựng hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và THCS tại các xã biên giới đất liền, với 121 trường triển khai đồng loạt tại 121 xã biên giới thuộc 17 tỉnh. Đây là nền chính trị cho cú nhảy vọt về chất lượng giáo dục biên cương trong năm học 2026-2027, đặt nền cho nhiều thay đổi lâu dài chứ không chỉ cho một mùa khai giảng.
Cơ sở vật chất giáo dục: từ tạm bợ đến hiện đại và bài bản
Điểm khác biệt lớn nhất của trường học biên giới thế hệ mới là cơ sở vật chất giáo dục được thiết kế như một hệ sinh thái học tập trọn vẹn, thay vì vài dãy phòng học tạm bợ. Ở Lào Cai, công trình trường phổ thông nội trú tại các xã Y Tý, A Mú Sung, Mường Khương và Pha Long hoàn thành, bàn giao trước ngày 30/8 nhờ cách làm “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền. Nó cho thấy khi quản trị dự án minh bạch, việc thi công trên địa hình khó khăn vẫn có thể đi đến đích. Trường phổ thông nội trú tiểu học và THCS Pha Long trong năm học 2026-2027 sẽ tổ chức 28 lớp với 980 học sinh từ lớp 3 đến lớp 9. Một công trình được đầu tư với diện tích hơn 58.000m², gồm khối lớp học, nhà nội trú, nhà ăn, khu đa năng và hệ thống hạ tầng kỹ thuật, không chỉ là nơi dạy chữ mà là không gian nuôi dưỡng thói quen học tập dài hơi. Quan trọng hơn, Lào Cai đã phân bổ gần 48 tỷ đồng cho bốn xã biên giới để mua sắm đồ dùng cá nhân, đồ dùng học tập và học phẩm cho học sinh, đồng thời cấp toàn bộ sách giáo khoa cho thư viện các trường. Đây là mô hình đầu tư đồng bộ: xây trường nhưng đồng thời xây điều kiện học, tránh tình trạng “nhà đẹp, lớp trống”. Ở Lạng Sơn, 4 trường nội trú liên cấp giai đoạn 1 tại Kiên Mộc, Khuất Xá, Mẫu Sơn và Quốc Khánh được đầu tư tổng kinh phí hơn 1.368 tỷ đồng, đáp ứng chỗ học tập và sinh hoạt cho 4.728 học sinh, với phòng học kiên cố, ký túc xá, nhà ăn, nhà công vụ cho giáo viên và hạ tầng kỹ thuật khang trang. Nếu coi mỗi phòng học là một chiếc cầu nối tri thức, thì toàn bộ tổ hợp này chính là “mạng lưới cầu” giúp con em vùng biên đi từ bản làng tới thế giới rộng lớn hơn.
Nội trú liên cấp: phá vỡ vòng luẩn quẩn “nhà xa, đường khó, học ít”
Trong nhiều năm, câu chuyện giáo dục vùng biên gắn liền với hình ảnh học sinh đi hàng chục kilômét đến trường, đối mặt thời tiết khắc nghiệt và đường sá nguy hiểm; không ít em phải bỏ học vì nhà quá xa và hoàn cảnh kinh tế eo hẹp. Trường nội trú liên cấp ra đời để cắt đứt vòng luẩn quẩn đó. Khi các em được ăn, ở và học tập ngay tại trường, việc đến lớp không còn là hành trình mệt mỏi mà trở thành nhịp sống ổn định, có kế hoạch. Năm học 2026-2027, riêng bốn trường nội trú biên giới ở Lào Cai đã tuyển hơn 4.100 học sinh và bố trí gần 280 cán bộ, giáo viên, nhân viên để bộ máy vận hành ngay từ năm đầu. Đó không chỉ là số lượng, mà là một tuyên bố chính sách: vùng biên xứng đáng có giáo viên đủ và trường lớp đủ, giống như bất cứ nơi nào khác. Tại Cao Bằng, Trường phổ thông dân tộc nội trú tiểu học và THCS Đức Long tuyển được 784 học sinh, các thầy cô và học sinh đều phấn khởi vì sắp được giảng dạy, học tập trong ngôi trường khang trang, hiện đại. Những lời chia sẻ ấy cho thấy nội trú liên cấp không phải mô hình xa lạ, mà là mong đợi lâu nay của cộng đồng. Về phía phụ huynh, khi con em được ở trường nội trú, họ có thể yên tâm lao động, sản xuất, hạn chế lo lắng về quãng đường đến lớp, đồng thời giảm nguy cơ trẻ bỏ học giữa chừng. Giáo dục lúc này không chỉ là chuyện cá nhân từng đứa trẻ, mà trở thành nhân tố giúp cả gia đình sắp xếp đời sống, kế hoạch làm ăn theo nhịp học tập ổn định.
“Cao điểm 80 ngày đêm” và sức ép phải kịp tiếng trống khai trường
Điều thú vị là những ngôi trường nội trú liên cấp ở Lạng Sơn không chỉ được xây bằng gạch đá, mà bằng cả tinh thần thi đua cao điểm. Công an tỉnh Lạng Sơn được giao làm chủ đầu tư hai dự án trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và THCS xã Mẫu Sơn, Quốc Khánh. Để kịp đưa công trình vào sử dụng trước khai giảng năm học 2026-2027, đơn vị này phát động đợt thi đua đặc biệt “Cao điểm 80 ngày đêm” nhằm hoàn thành hai trường. Hàng trăm cán bộ, chiến sĩ được tăng cường xuống công trường từ đầu tháng 6/2026, hỗ trợ nhà thầu thi công trong điều kiện nắng nóng, mưa nhiều nhưng không lùi bước. Các lãnh đạo thường xuyên xuống trực tiếp kiểm tra, giám sát, yêu cầu nhà thầu không “tìm lý do để giải thích về chậm tiến độ” mà phải “tìm phương án để về đích” đúng hẹn. Cách đặt vấn đề này rất đáng chú ý: khi quyền lợi học sinh trở thành mốc thời gian bắt buộc, mọi sự chậm trễ đều phải được coi là không chấp nhận được. Song song với việc hoàn thiện 4 trường giai đoạn 1, 7 dự án giai đoạn 2 tại Ba Sơn, Cao Lộc, Đồng Đăng, Hoàng Văn Thụ, Thụy Hùng, Kháng Chiến và Quốc Việt cũng đang được triển khai theo kế hoạch. Tiếng trống khai trường sắp vang lên giữa núi rừng biên giới, báo hiệu không chỉ một năm học mới 2026-2027, mà là một giai đoạn giáo dục mới, nơi tiến độ công trình bị ràng buộc chặt với quyền được học trong môi trường tốt của từng em nhỏ.
Từ trường học biên giới đến tương lai vùng cao
Nếu chỉ nhìn trường học biên giới như dự án xây dựng, chúng ta sẽ bỏ lỡ câu chuyện lớn hơn: đó là chiến lược tái cấu trúc cơ hội sống ở vùng biên thông qua giáo dục. Khi chất lượng giáo dục được nâng lên, tình trạng bỏ học giảm, cha mẹ yên tâm làm ăn, và bản làng có thêm thế hệ trẻ được đào tạo bài bản để quay về phục vụ địa phương. Trên đường dài giữ gìn biên cương, không lực lượng nào có thể đứng vững nếu thiếu những người trẻ biết chữ, có nghề. Những ngôi trường nội trú liên cấp khang trang, hiện đại, với cơ sở vật chất giáo dục đồng bộ, đang âm thầm làm điều đó: chúng biến đường đèo hiểm trở thành câu chuyện của quá khứ, biến nỗi lo “nhà xa, lớp thiếu” thành bài học đã vượt qua. Năm học 2026-2027 vì thế có thể được coi là năm bản lề của giáo dục vùng biên: năm mà trường lớp không còn là điểm yếu cố hữu, mà trở thành lợi thế cạnh tranh để giữ chân và nâng bước thế hệ kế cận. Khi tiếng trống khai trường vang lên, câu hỏi quan trọng không phải là những khối bê tông đã đẹp đến đâu, mà là chúng sẽ giúp bao nhiêu em nhỏ có thêm cơ hội học tiếp, học giỏi, rồi quay lại làm chủ chính mảnh đất biên cương nơi mình sinh ra.
