Khoảng cách giữa tổng tiến độ và phần đất ở
Giải phóng mặt bằng là quá trình thu hồi, bồi thường và bàn giao đất cho dự án, đồng thời bảo đảm quyền lợi và nơi ở mới cho những người bị ảnh hưởng. Với tuyến đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, đây đang là khâu quyết định liệu tiến độ trên giấy có chuyển thành điều kiện thi công thực tế hay không. Đến hết ngày 26/10, Hải Phòng đã giải phóng 328,9 ha, tương đương khoảng 75% diện tích cần thực hiện; riêng đất ở mới đạt 1,48/12,6 ha, khoảng 11%. Sự chênh lệch ấy là lời cảnh báo: kết quả lớn ở đất nông nghiệp chưa thể bù cho nút thắt tại các khu dân cư. Đất nông nghiệp đã đạt khoảng 89%, còn các loại đất khác đạt 62%. Tuyến qua Hải Phòng dài khoảng 104,669 km, đi qua 23 xã, phường, đặc khu; phần việc còn lại vì thế đòi hỏi điều phối sát từng địa bàn, thay vì chỉ nhìn vào tỷ lệ toàn thành phố.
Mục tiêu tháng 11 đòi hỏi tháo gỡ đúng chỗ
Phó chủ tịch UBND TP Hải Phòng Lê Trung Kiên yêu cầu các địa phương phấn đấu bàn giao 97–98% diện tích trong tháng 11/2026 và hoàn tất giải phóng mặt bằng trước ngày 15/12. Đây là mục tiêu quyết liệt, nhưng hợp lý nếu phần lớn diện tích còn lại được xử lý ngay, còn hồ sơ phức tạp được khoanh riêng. Thành phố yêu cầu bàn giao đất nông nghiệp trong tháng 11, đồng thời cơ bản hoàn thành đất ở và các loại đất khác. Những phần đất công ích, thủy lợi, đất 5% và đất công cộng cần được làm thủ tục đến đâu, bàn giao đến đó. Khó khăn không chỉ nằm ở khối lượng: còn có đất quốc phòng, mồ mả, mốc giới bàn giao chậm, hồ sơ địa chính qua nhiều thời kỳ và đất xen kẹt giữa đường sắt với cao tốc Hà Nội – Hải Phòng. Nếu không phân loại và xử lý từng nhóm vướng mắc, con số 97–98% dễ trở thành áp lực hành chính hơn là mặt bằng thực sự sẵn sàng cho thi công.
Kế hoạch của thành phố là chỉ để lại khoảng 1–2% diện tích thuộc trường hợp thực sự phức tạp, tiếp tục hoàn thiện hồ sơ theo quy định và giải quyết dứt điểm trong đầu tháng 12. Cùng lúc, các đơn vị phải hoàn thiện hạ tầng thiết yếu tại khu tái định cư, nhất là điện và nước, để sớm giao đất, hoàn tất giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và thủ tục liên quan. Cách làm này quan trọng hơn việc thúc ép bàn giao bằng mọi giá: mặt bằng chỉ bền vững khi thủ tục rõ ràng và người dân có thể chuyển đến nơi ở mới với điều kiện thiết yếu.
Gia Lộc cho thấy đồng thuận đến từ minh bạch
Trường hợp Gia Lộc cho thấy đối thoại cụ thể có thể biến phương án bồi thường tái định cư thành sự đồng thuận. Tại các cuộc họp ở thôn Chằm và Gia Khánh, hội đồng công khai khoản bồi thường đất, tài sản, hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất và nơi tái định cư; những câu hỏi về giá đất, vị trí đất ở mới và chính sách hỗ trợ được giải đáp trực tiếp. Sau khi được thông tin, các hộ dân cơ bản đồng thuận với phương án. Hai hộ tại thôn Chằm được bố trí ở khu tái định cư 1,8 ha với 64 lô và hạ tầng gồm đường, điện, nước, thoát nước, chiếu sáng, cây xanh. Tại Gia Khánh, bảy hộ có đất ở bị thu hồi tham gia bốc thăm công khai bảy lô trong khu tái định cư quy hoạch 3 ha. Những chi tiết ấy đáng chú ý vì người dân không chỉ nghe một quyết định, mà được thấy phương án chỗ ở mới và cách phân lô.
Ngày 4/11, Hội đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phối hợp với UBND xã Gia Lộc chi trả cho 92 hộ tại thôn Gia Khánh và Bình Đê: 68 hộ ở Gia Khánh, 24 hộ ở Bình Đê. Đợt 15 thu hồi hơn 20.900 m² đất, với tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ được phê duyệt hơn 13,6 tỉ đồng. Việc kiểm tra giấy tờ nhân thân, căn cước và giấy ủy quyền giúp người dân nhận tiền nhanh chóng, thuận lợi, an toàn. Đây là bước tiến thiết thực, nhưng số hộ đã nhận tiền không thay thế việc hoàn tất các thủ tục đất đai, bố trí tái định cư và bàn giao mặt bằng. Muốn tiến độ dự án đường sắt duy trì được đà tăng tốc, cách làm minh bạch ở Gia Lộc cần được áp dụng nhất quán tại những địa bàn còn vướng.
Tiến độ chỉ có ý nghĩa khi bàn giao đi cùng quyền lợi
Hải Phòng có cơ sở để tăng tốc: nhiều địa phương đã hoàn thành, đất nông nghiệp đạt tỷ lệ cao và Gia Lộc cho thấy người dân có thể đồng thuận khi được giải thích đầy đủ, nhận hỗ trợ đúng thủ tục và nhìn thấy phương án tái định cư cụ thể. Nhưng 1,48 ha đất ở đã giải phóng trong tổng số 12,6 ha cho thấy phần khó nhất vẫn còn ở phía trước. Thành phố cần tập trung nhân lực vào hồ sơ đất ở, mồ mả và các khu vực chưa rõ mốc giới, đồng thời bảo đảm hạ tầng khu tái định cư sẵn sàng trước khi yêu cầu người dân di chuyển. Mốc bàn giao 97–98% trong tháng 11 và hoàn thành trước 15/12 chỉ thuyết phục nếu đi kèm tiến độ xử lý từng vướng mắc và quyền lợi được thực hiện đầy đủ. Với dự án đường sắt Lào Cai Hải Phòng, chạy đua thời gian là cần thiết; chạy đua bằng cách bỏ qua đối thoại sẽ phản tác dụng.
