Nơi ở mới là mắt xích quyết định
Tái định cư phục vụ đường sắt Lào Cai là việc chuẩn bị đất ở và hạ tầng thiết yếu để các hộ bị thu hồi đất có thể chuyển đến nơi an toàn, ổn định cuộc sống trước khi mặt bằng được bàn giao. Đây không phải phần việc phụ của dự án: nếu nơi ở mới chậm hoặc thiếu điều kiện sinh hoạt, tiến độ giải phóng mặt bằng khó có được sự đồng thuận bền vững.
Những ngày đầu tháng 11/2026, tại phường Lào Cai, 34 hộ dân đầu tiên bị ảnh hưởng đã hoàn tất thủ tục nhận tiền bồi thường và bốc thăm vị trí đất tái định cư. Với các gia đình này, kết quả đo đếm hay lịch thi công chỉ có ý nghĩa khi đi kèm lô đất có hạ tầng cần thiết, thuận tiện để dựng nhà và sớm ổn định đời sống. Vì vậy, tái định cư Lào Cai phải được xem là điều kiện mở đường cho việc bàn giao mặt bằng, chứ không chỉ là một đầu việc hành chính.
Quy mô lớn, thời gian chuẩn bị bị nén
Đoạn đường sắt qua Lào Cai dài 143,68 km, đi qua 12 xã, phường và có 9 nhà ga; diện tích cần giải phóng mặt bằng theo quy mô đường đôi là 828,1 ha. Trên địa bàn, tỉnh dự kiến bố trí 38 khu tái định cư. Đến nay, 28 khu đã khởi công: 3 khu hoàn thành, 3 khu có sẵn mặt bằng, 22 khu đang xây dựng; 10 khu còn lại ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư.
Áp lực không chỉ đến từ khối lượng. Hướng tuyến, vị trí ga và ranh giới thu hồi đất đã nhiều lần điều chỉnh; hồ sơ mốc giải phóng mặt bằng chính thức đến hết ngày 20/8/2026 mới được bàn giao đầy đủ cho 12 xã, phường. Các địa phương vì thế phải đo đạc, kiểm đếm và lập lại hồ sơ. Tỉnh đặt mục tiêu hoàn thành các khu tái định cư trước ngày 30/3/2027, yêu cầu phê duyệt phương án bồi thường trước 31/12/2026 và hoàn tất bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chậm nhất trong quý II/2027. Mốc thời gian chỉ khả thi nếu các khu được bàn giao đúng tiến độ và người dân biết rõ quyền lợi của mình.
Công trình nhanh không thể đánh đổi an toàn
Tiến độ gấp càng làm rõ một yêu cầu không thể bỏ qua: khu tái định cư phải an toàn về địa chất trước khi bố trí dân cư. Ngày 25/10, khi san nền tại dự án sắp xếp dân cư thôn Tả Pa Cheo, nay là thôn Pa Cheo, xã Bản Xèo, xuất hiện cung sạt trượt dài khoảng 150 m, ảnh hưởng khoảng 300 m² đất nông nghiệp; điểm sạt áp sát ba nhà dân. Thông tin ban đầu của địa phương nêu dự án chưa có hạng mục khảo sát địa chất trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư, còn quá trình đào đắp phát hiện mạch nước ngầm và nền đất liên kết yếu.
Sự cố này là lời cảnh báo trực tiếp cho công tác tái định cư trên địa hình phức tạp: hoàn thành san nền không đồng nghĩa với bảo đảm nơi ở an toàn. Địa phương được đề nghị phối hợp tư vấn khảo sát, nghiên cứu giải pháp kỹ thuật và xác định kinh phí để báo cáo tỉnh xem xét bố trí vốn; đồng thời phải rà soát các hộ có nguy cơ, ưu tiên di chuyển người dân khỏi khu vực nguy hiểm và xem xét phương án ổn định chỗ ở cho ba hộ gần cung sạt. An toàn cần được kiểm chứng bằng khảo sát và xử lý rủi ro, không thể chỉ dựa vào tiến độ thi công.
Bàn giao mặt bằng phải đi cùng bảo đảm sinh kế
Lào Cai đang chịu sức ép phải hoàn thành các khu tái định cư trước ngày 30/3/2027, nhưng thước đo thành công không nên dừng ở số khu hoàn thành. Người dân cần được nhận đất đúng lúc, tiếp cận hạ tầng thiết yếu và có đủ thông tin để chủ động xây dựng nhà cửa. Nếu mặt bằng được bàn giao trước khi những điều kiện đó sẵn sàng, dự án có thể đạt một mốc trên giấy nhưng tạo thêm bất ổn cho các hộ phải di dời.
Vì thế, các địa phương cần gắn tiến độ bồi thường với tiến độ hoàn thiện từng khu, công khai phương án và xử lý kịp thời những vị trí có nguy cơ sạt lở. Mục tiêu hoàn tất công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong quý II/2027 chỉ có ý nghĩa khi người dân thực sự có nơi ở phù hợp và an toàn. Tái định cư phải đi trước hoặc song hành với giải phóng mặt bằng; làm nhanh nhưng thiếu khảo sát hay hạ tầng sẽ chuyển gánh nặng từ công trường sang đời sống của các gia đình.
