Chuyển đổi số: Từ khẩu hiệu đến cơ hội thật cho học sinh vùng cao
Chuyển đổi số trường học là quá trình đưa hạ tầng công nghệ, học liệu số và các nền tảng quản lý điện tử vào toàn bộ hoạt động dạy – học và điều hành nhà trường, giúp giáo viên đổi mới phương pháp, học sinh tăng khả năng tiếp cận tri thức số bất kể điều kiện địa lý, từ đó thu hẹp dần khoảng cách giáo dục giữa vùng thuận lợi và giáo dục vùng cao, biên giới. Nếu ở nơi thuận lợi, chuyển đổi số là bước tiếp theo của đổi mới giáo dục thì ở vùng biên, vùng núi, nó mang ý nghĩa sống còn: hoặc có công nghệ, hoặc chấp nhận tụt lại phía sau. Tại các xã như Mường Lát, Mường Lý, Quan Sơn, các trường đã chọn cách bắt đầu từ những giải pháp đơn giản, thiết thực, ưu tiên trực tiếp hỗ trợ dạy và học thay vì chạy theo mô hình hào nhoáng.
Thiết bị là tấm vé vào thế giới số – nhưng vẫn còn quá ít
Một tiết Toán lớp 1 ở phân hiệu Ea Krông, Trường Tiểu học Đinh Tiên Hoàng trở nên sinh động khi cả bài học được trình chiếu với hình ảnh và âm thanh, thu hút 30 học sinh, trong đó hơn 97% là học sinh dân tộc thiểu số. Điều đó cho thấy: chỉ cần một màn hình, tri thức đã bớt trừu tượng, lớp học bớt khô khan. Giáo viên ghi nhận học sinh hứng thú hơn với video, hình ảnh và kết quả học tập cải thiện rõ rệt. Nhưng cơ hội tiếp cận thiết bị rất chênh lệch: hiện chỉ khoảng 10% học sinh tại phân hiệu có máy tính ở nhà. Một số em như Liều Thị Xa có máy tính riêng nên được thực hành thường xuyên, tham gia sân chơi trực tuyến và gặt hái thành tích, trong khi nhiều bạn chỉ chạm vào máy tính trong vài tiết học được trường bố trí. Khoảng cách thiết bị đang là “vạch xuất phát” bất công ngay trong cùng một lớp học vùng khó.
Nhà trường buộc phải xoay xở. Ban giám hiệu vận động xã hội hóa, tiết kiệm chi thường xuyên để mua thêm 4 tivi thông minh, 2 máy tính xách tay và 4 máy tính để bàn, nâng tổng số lên 24 bộ máy tính và 11 tivi. Thiết bị được đưa thẳng vào lớp học, phòng máy, hoạt động thực hành; giáo viên dùng cả máy cá nhân để tổ chức cho học sinh thực hành theo nhóm. Câu chuyện này cho thấy một nghịch lý: nơi cần chuyển đổi số trường học nhất lại là nơi khó tự trang bị thiết bị nhất. Nếu không có chính sách đầu tư đồng bộ cho giáo dục vùng cao, mọi nỗ lực số hóa sẽ dừng ở vài “điểm sáng” đơn lẻ, thay vì trở thành mặt bằng chung cho học sinh vùng khó.
Công nghệ số: Công cụ để giáo viên dạy khác đi, học trò học khác đi
Điểm tích cực nhất của chuyển đổi số không nằm ở số lượng máy tính, mà ở cách giáo viên dùng chúng để thay đổi lớp học. Ở Trường Tiểu học & THCS Mường Lát, việc ứng dụng công nghệ xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp, không phải để “trình diễn” kỹ thuật. Hình ảnh, video, học liệu trực quan và các nguồn tài nguyên trực tuyến giúp giáo viên giải thích những nội dung khó hình dung nếu chỉ dựa vào sách giáo khoa, từ kiến thức khoa học tự nhiên đến lịch sử, địa lý. Theo thầy Hà Văn Dàn, không phải công cụ càng hiện đại thì hiệu quả càng cao; quan trọng là chọn đúng công cụ để bài học dễ hiểu, học sinh hứng thú hơn.
Đáng chú ý, giáo viên vùng cao không đứng ngoài làn sóng công nghệ mới. Các chương trình tập huấn AI do các trường đại học hỗ trợ đã bắt đầu tập trung vào những việc rất cụ thể của giáo viên: xây dựng kế hoạch dạy học, thiết kế học liệu, tạo câu hỏi, phát triển bài giảng trực quan, xử lý thông tin. Nhờ đó, công nghệ số không chỉ là máy chiếu và tivi, mà trở thành “trợ giảng” thầm lặng, giúp thầy cô rút ngắn thời gian soạn bài, cá nhân hóa nội dung cho từng nhóm học sinh. Với học sinh dân tộc thiểu số, việc thường xuyên tiếp xúc với công nghệ giáo dục góp phần hình thành kỹ năng số; từ tìm kiếm thông tin, dùng tài liệu trực tuyến đến trình bày sản phẩm học tập bằng công cụ số, các em từng bước làm quen với phương thức học tập phổ biến của tương lai.
Từ lớp học đến phòng hành chính: chuyển đổi số phải toàn diện
Một sai lầm phổ biến là coi chuyển đổi số trường học chỉ là việc lắp tivi, máy chiếu cho lớp học. Thực tế tại Trường Phổ thông nội trú Tiểu học và THCS La Êê cho thấy, nếu “hậu trường” quản trị không số hóa, lớp học thông minh khó phát huy hết tác dụng. Đoàn công tác của cơ quan quản lý giáo dục đã trực tiếp hỗ trợ nhà trường đưa các hoạt động quản trị lên môi trường điện tử, từ việc hướng dẫn văn thư tổ chức, lưu trữ hồ sơ theo chuẩn “Hồ sơ công việc” đến khai thác hệ thống quản lý văn bản và điều hành. Nhà trường được yêu cầu xử lý văn bản ngay trên hệ thống với quy trình trình ký, ký số, ký phát hành thay vì chỉ scan giấy tờ đưa lên. Chứng thư số phục vụ công tác văn thư đang được hoàn thiện, chuẩn bị cho việc thực hiện hồ sơ, sổ sách điện tử bắt buộc tại các cơ sở giáo dục từ năm học 2025–2026.
Ý nghĩa của thay đổi này rất rõ: khi quy trình hành chính gọn lại, giáo viên có thêm thời gian cho chuyên môn. Ở những trường như Tiểu học & THCS Mường Lát, ban giám hiệu nhấn mạnh rằng công nghệ quản lý chỉ có giá trị khi giúp giảm thao tác hành chính, từ đó gián tiếp nâng chất lượng dạy học. Tại các trường phổ thông dân tộc nội trú như Quan Sơn, công nghệ còn hỗ trợ theo dõi, trao đổi, hỗ trợ học sinh nội trú trong sinh hoạt hằng ngày. Chuyển đổi số vì vậy phải được nhìn như một hệ sinh thái: lớp học thông minh, nền tảng quản lý, hồ sơ điện tử, dữ liệu học sinh – tất cả cùng nhau xóa dần những “vùng lõm” công nghệ giáo dục. Quan trọng nhất là không một học sinh nào bị giới hạn cơ hội phát triển chỉ vì sinh ra ở vùng khó khăn.
Con đường phía trước: Đầu tư ít nhưng trúng, để không em nào bị bỏ lại
Chuyển đổi số ở giáo dục vùng cao đang đi đúng hướng khi bắt đầu từ những việc nhỏ: một bài giảng điện tử được chuẩn bị kỹ, một đoạn video đúng trọng tâm, một giờ học tương tác sinh động. Từ đó, tri thức bớt xa vời, học sinh mạnh dạn hơn, kỹ năng số hình thành từ những thao tác đơn giản. Tuy vậy, con đường phía trước không dễ. Hạ tầng công nghệ cần tiếp tục đầu tư; thiết bị phải được bổ sung và đồng bộ; đường truyền cần ổn định hơn; đội ngũ phải được tập huấn thường xuyên. Với học sinh vùng cao, biên giới, bảo đảm cơ hội tiếp cận công nghệ công bằng vẫn là yêu cầu cốt lõi.
Câu hỏi then chốt không còn là “có chuyển đổi số hay không”, mà là “chuyển đổi số theo cách nào để học sinh vùng khó hưởng lợi nhiều nhất”. Câu trả lời nằm ở ba ưu tiên. Thứ nhất, không để thiết bị dừng lại trong tủ khóa – mọi đầu tư phải gắn với đổi mới dạy học cụ thể. Thứ hai, tập huấn giáo viên theo nhu cầu công việc, như các khóa AI đã làm với việc xây dựng kế hoạch, thiết kế học liệu, tạo câu hỏi. Thứ ba, nhìn chuyển đổi số như chiến lược thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức số, chứ không phải cuộc chạy đua “hào nhoáng” với thành phố. Từ một bài học trực quan hơn đến cách quản lý thuận tiện hơn, công nghệ đang từng bước mở cánh cửa tương lai số cho học sinh vùng cao – miễn là chúng ta kiên trì đi tiếp.
