Trường nội trú vùng biên: từ chính sách đến những mái trường thực sự sống
Trường nội trú vùng biên là hệ thống các cơ sở giáo dục liên cấp tiểu học và trung học cơ sở được xây dựng tại những xã biên giới, vùng cao, vùng sâu, bảo đảm học sinh vừa học tập, vừa ăn ở tập trung trong môi trường an toàn, hiện đại, qua đó thu hẹp khoảng cách giáo dục và giảm gánh nặng đi lại cho gia đình học sinh vùng khó. Những ngôi trường mới đang dần hiện hữu nơi biên giới, sẵn sàng đón học sinh trong năm học 2026-2027. Hàng nghìn học sinh ở các xã biên giới Điện Biên sẽ lần đầu được học và sinh hoạt trong các trường phổ thông nội trú liên cấp được đầu tư đồng bộ, hiện đại. Đây không phải những công trình riêng lẻ, mà là bước đi đầu tiên hiện thực hóa Kết luận 81 về việc xây dựng trường phổ thông nội trú liên cấp tại 248 xã biên giới đất liền.
Hạ tầng trường học mới: giảm bất bình đẳng, giữ chân học sinh vùng khó
Điểm khác biệt của các trường nội trú vùng biên là quy mô lớn, cơ sở hạ tầng trường học được đầu tư đồng bộ và hướng thẳng vào các nhu cầu thiết thực của học sinh vùng cao. Ở Trà Lĩnh (Cao Bằng), trường phổ thông nội trú liên cấp được thiết kế 31 lớp với quy mô 1.165 học sinh, mở ra không gian học tập rộng rãi, phòng học được trang bị tivi, máy chiếu cho dạy học tích cực. Tại Lóng Phiêng (Sơn La), công trình trên hơn 4,8 ha gồm 12 khối nhà, phòng học bộ môn, khu ký túc xá, nhà ăn, điện, nước, sân chơi và cây xanh đồng bộ. Những khu nội trú như 123 phòng ở của Mường Khương, đáp ứng sinh hoạt cho 980 học sinh, giúp trẻ không còn đánh đổi việc học bằng những chuyến đi dài, còn cha mẹ bớt đi một nỗi lo thường trực. Với học sinh vùng xa, một chỗ học ổn định, một nơi ăn ở an toàn đồng nghĩa với thêm thời gian dành cho học tập và rèn luyện, còn phụ huynh được chia sẻ gánh nặng đưa đón, chăm sóc con cái.
Vẽ lại bản đồ giáo dục vùng cao qua mạng lưới trường nội trú
Điều quan trọng hơn những dãy phòng học thơm mùi sơn mới là cách mạng lưới trường được tái cấu trúc để phục vụ tốt hơn học sinh vùng khó. Trong một tỉnh, khi trường phổ thông nội trú liên cấp ở Thanh Thủy gấp rút hoàn thiện, 1.063 cơ sở giáo dục công lập cũng được sắp xếp xuống còn 578, giảm 485 đầu mối. Việc xây thêm trường ở biên giới đồng thời thu gọn bộ máy không phải mâu thuẫn, mà là cách bảo đảm mỗi xã vẫn có tối thiểu một trường mầm non và một trường phổ thông, còn các điểm học được duy trì dưới dạng phân hiệu hoặc điểm trường. Một quotable rõ ràng ở đây là: "Chủ trương sắp xếp mạng lưới cơ sở giáo dục công lập giai đoạn 2025-2026 thực chất là một cuộc cải cách về cách tổ chức hệ thống giáo dục, chứ không đơn thuần là sáp nhập trường học". Cùng với đó, hạ tầng số và thiết bị hiện đại như phòng tin học rộng, máy tính mới ở Cao Bằng giúp học sinh tiếp cận công nghệ, STEM ngay trong trường nội trú vùng biên.
Từ lớp học khang trang tới câu hỏi khó về vận hành và nguồn lực
Cơ sở vật chất có thể hoàn thành trong một, hai năm, nhưng thành công của trường nội trú vùng biên là câu chuyện dài hơi về vận hành, đội ngũ và nguồn lực giáo dục vùng cao. Quy mô đầu tư lớn đặt ra yêu cầu tương xứng: công trình phải được vận hành hiệu quả để nguồn lực chuyển thành chất lượng giáo dục và lợi ích thực cho học sinh. Một ngôi trường mới, khang trang là điều cần thiết, nhưng xây dựng chỉ là bước đầu; hiệu quả chỉ đến nếu có quá trình dạy học, quản lý, nâng cao chất lượng bền bỉ. Cùng với cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên được xác định là yếu tố quyết định hiệu quả vận hành. Điều này đòi hỏi chính sách đủ mạnh để thu hút, giữ chân giáo viên vùng biên, đồng thời cập nhật thiết bị, học liệu, hạ tầng số theo thời gian. Nếu trường mới mà thiếu giáo viên, thiết bị không được khai thác, môi trường học tập không thực sự tốt, hiệu quả đầu tư sẽ không tương xứng với kỳ vọng.
Kết luận: trường nội trú vùng biên phải trở thành trung tâm phát triển cộng đồng
Nhìn từ 108 trường đầu tiên trên hành trình xây dựng 248 trường vùng biên, điều dễ thấy là giáo dục vùng cao đang được đầu tư theo chiều sâu thay vì chia đều nguồn lực. Chủ trương xây trường nội trú liên cấp xuất phát từ thực tế vùng biên còn nhiều khó khăn, nhằm nâng cao dân trí, tạo nguồn nhân lực tại chỗ, góp phần củng cố quốc phòng, an ninh. Ở Na Mèo, việc hợp nhất trường tiểu học và bán trú THCS thành một trường phổ thông nội trú liên cấp không chỉ giải quyết bài toán đi lại, ăn ở, mà còn tạo môi trường học tập ổn định, liên tục cho học sinh. Ở Đắk Lắk, các trường mới được xem là nền tảng để rút ngắn "đường đến trường", mở cánh cửa tương lai cho "những mầm xanh nơi phên dậu".
