Lời khai về sức khỏe tâm thần không phải kết luận giám định
Giám định tâm thần trong tố tụng là hoạt động chuyên môn nhằm đánh giá tình trạng sức khỏe tâm thần và khả năng nhận thức, điều khiển hành vi của một người; lời trình bày của gia đình không thể thay thế kết luận này. Tại phiên tòa Mr Pips ngày 30/10, TAND TP Hà Nội tiếp tục xét hỏi 188 bị cáo trong vụ án lừa đảo qua các sàn giao dịch chứng khoán, ngoại hối do Phó Đức Nam cầm đầu. Mẹ Nam, bị cáo Lê Thị Liễu, đề nghị HĐXX xem xét bệnh lý của con trai và cho biết gia đình đã hơn 10 lần gửi đơn xin giám định pháp y tâm thần, nhưng đến thời điểm xét xử Nam vẫn chưa được đưa đi giám định. Đây là đề nghị cần được xem xét nghiêm túc, song không thể được hiểu như bằng chứng xác nhận Nam mất khả năng chịu trách nhiệm. Phân biệt rõ giữa lời khai và kết luận chuyên môn vừa bảo đảm quyền của bị cáo, vừa giữ sự công bằng với những người bị hại.
Gia đình kể về chẩn đoán và những giai đoạn thay đổi
Theo lời bà Liễu, Phó Đức Nam được phát hiện mắc rối loạn lưỡng cực từ năm 2013, từng điều trị ở Singapore và sau đó được gia đình đưa đi thăm khám tại các bệnh viện chuyên khoa tâm thần ở Việt Nam. Bà mô tả suốt 13 năm, tình trạng của con trai có những giai đoạn trầm và hưng phấn khác nhau. Những điều này là lời trình bày của người mẹ tại tòa, không phải kết quả giám định được công bố trong phiên xử. Bà Liễu cũng nói mình không cho rằng cứ mắc bệnh tâm thần là mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi. Điểm này đáng chú ý: tên một chẩn đoán, tự nó, không trả lời được câu hỏi pháp lý về năng lực của bị cáo tại thời điểm thực hiện hành vi. Muốn đánh giá ảnh hưởng của bệnh lý, cần căn cứ vào hồ sơ và kết luận chuyên môn, thay vì suy diễn từ lời kể hoặc gán bệnh cho hành vi phạm tội.
Câu hỏi của chủ tọa đặt trọng tâm vào người bị hại
Sau khi nghe bà Liễu trình bày, chủ tọa Trần Nam Hà hỏi liệu một người bình thường có thể làm những việc Phó Đức Nam đã làm đối với gần 1.000 bị hại hay không. Câu hỏi kéo cuộc tranh luận về đúng trọng tâm: không chỉ xem xét tình trạng của bị cáo, mà còn phải đối diện quy mô và hậu quả của vụ án. Nam bị xác định là chủ mưu 920 vụ lừa đảo, chiếm đoạt gần 1.600 tỷ đồng của hàng ngàn nhà đầu tư. Với những người mất tiền, vấn đề sức khỏe tâm thần không thể trở thành lý do để xem nhẹ thiệt hại; ngược lại, việc đánh giá công bằng cũng đòi hỏi không bác bỏ khả năng bệnh lý chỉ vì tính chất nghiêm trọng của cáo buộc. Bà Liễu bày tỏ đau lòng và xin lỗi những người có mặt tại phiên tòa. Lời xin lỗi có ý nghĩa về mặt tình cảm, nhưng trách nhiệm và bồi thường vẫn phải được giải quyết bằng chứng cứ, phán quyết.
Điều cần chờ đợi là kết quả chuyên môn và quyết định của tòa
Gia đình cho biết đã gửi đơn đề nghị giám định đến các cơ quan tiến hành tố tụng và trại tạm giam, nhưng Nam vẫn chưa được đưa đi giám định tính đến thời điểm xét xử. Vì vậy, bước tiếp theo cần được công chúng theo dõi là cách cơ quan có thẩm quyền xem xét yêu cầu và liệu kết luận chuyên môn có được đưa vào hồ sơ để HĐXX đánh giá hay không. Một kết quả giám định, nếu được thực hiện, cũng cần được đặt cạnh chứng cứ về hành vi, thời điểm và vai trò của bị cáo; nó không tự động quyết định trách nhiệm pháp lý. Phiên tòa còn đặt ra câu hỏi về khắc phục hậu quả: khi được hỏi liệu vợ chồng có dùng tài sản riêng nếu tài sản thu giữ của Nam không đủ bồi thường, bà Liễu nói sẽ bàn bạc với chồng trước khi quyết định. Cách tiếp cận đúng là không biến bệnh lý thành lời biện hộ sẵn có, cũng không để định kiến thay thế đánh giá chuyên môn.
