Giám định pháp y tâm thần là gì và vì sao vụ Đồng Nai gây chấn động
Giám định pháp y tâm thần là quá trình các chuyên gia tâm thần học đánh giá khoa học về khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của một người, từ đó giúp cơ quan tố tụng xác định họ có đủ năng lực chịu trách nhiệm hình sự hay cần áp dụng các biện pháp chữa bệnh bắt buộc, nên đây là khâu then chốt nối giữa y khoa và công lý.
Vụ án Đồng Nai về “bán kết luận tâm thần” cho thấy khâu then chốt đó đã bị biến thành hàng hóa. 42 bị cáo, trong đó một nửa là bác sĩ, giám định viên pháp y tâm thần hoặc lãnh đạo chuyên môn, đang bị xét xử vì chuỗi hành vi nhận hối lộ, môi giới hối lộ, lợi dụng chức vụ để làm sai lệch kết quả giám định. Từ tháng 1-2016 đến tháng 6-2024, tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và Trung tâm Pháp y tâm thần khu vực Tây Nguyên đã xuất hiện 26 kết luận giám định tâm thần sai sự thật, 3 hồ sơ bệnh án giả và một trường hợp chuyển khoa điều trị bắt buộc không đúng quy định. Đây không còn là vài “con sâu”, mà là một hệ thống giám định bị thao túng từ bên trong.
Cách đường dây mua bán kết luận vận hành: từ phòng khám đến hội đồng giám định
Điểm đáng sợ nhất của vụ án không chỉ là số lượng kết luận sai, mà là cách cả một cơ chế giám định pháp y tâm thần bị bẻ cong để phục vụ người có tiền. Các cáo trạng cho thấy đã có ít nhất 29 vụ đưa, nhận, môi giới hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn gắn với các kết luận sai này. Số tiền đưa – nhận hối lộ dao động từ 20 triệu đồng đến hơn 2 tỷ đồng tùy trường hợp, chứng tỏ đây là “thị trường đen” có giá rõ ràng cho từng mức độ can thiệp.
Một nhân vật trung gian điển hình là bác sĩ Hà Ngọc Khánh, người bị cáo buộc không giữ vị trí lãnh đạo nhưng móc nối với thành viên của 10 Hội đồng giám định để “chạy” kết luận tâm thần có lợi. Tổng số tiền môi giới hơn 2,06 tỷ đồng, trong đó Khánh hưởng lợi 453 triệu đồng. Mô hình quen thuộc: người phạm tội hoặc người nhà chuyển tiền qua các “cò” trung gian, trung gian chia chác với giám định viên, lãnh đạo hội đồng, rồi kết luận “mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi” được ban hành. Khi bệnh án tâm thần bị biến thành món hàng có bảng giá, mọi chuẩn mực y khoa và pháp lý đều bị đẩy xuống hàng thứ yếu.
Trách nhiệm của lãnh đạo và sự trơ tráo của lập luận ‘nhận tiền nhưng không đổi trắng thay đen’
Trong hệ thống giám định pháp y tâm thần, lãnh đạo viện và trung tâm vừa là người ký, vừa là người định hướng chuyên môn cho các hội đồng. Chính vì vậy, việc hai cựu Viện trưởng Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa và nhiều trưởng, phó khoa bị truy tố với mức án đề nghị trên 15 năm tù không phải là điều bất ngờ, mà là hệ quả tất yếu của việc biến quyền lực chuyên môn thành công cụ trục lợi.
Cáo trạng nêu rõ Bùi Thế Hùng bị cáo buộc nhận hối lộ 1,25 tỷ đồng, hưởng lợi 270 triệu đồng, môi giới hối lộ 250 triệu đồng và chỉ đạo chi sai hơn 9,3 tỷ đồng; còn Lê Văn Hùng nhận hối lộ 1,81 tỷ đồng, hưởng lợi 768 triệu đồng và chi sai hơn 1,9 tỷ đồng. Viện Kiểm sát đã đề nghị phạt Bùi Thế Hùng từ 16 năm 6 tháng đến 17 năm 9 tháng tù về các tội nhận hối lộ, môi giới hối lộ và lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ; Lê Văn Hùng bị đề nghị từ 15 năm 6 tháng đến 16 năm tù, Trần Văn Thành từ 3 đến 4 năm tù. Dù vậy, cựu Viện trưởng vẫn biện minh rằng “nhận tiền nhưng không đổi trắng thay đen”, rằng mình không sai vì tiền mà chỉ “khác quan điểm chuyên môn”. Lập luận này là một sự xúc phạm đối với cả người dân lẫn những bác sĩ tâm thần đang làm nghề tử tế.
Khi bệnh án giả che chắn tội phạm và làm tổn thương bệnh nhân thực sự
Mục tiêu của những người “chạy” kết luận tâm thần trong vụ án Đồng Nai rất rõ: họ đều là người đang bị điều tra, xét xử hoặc chấp hành án, muốn được xác định hạn chế hoặc mất khả năng nhận thức và điều khiển hành vi để tránh, trì hoãn xử lý hoặc được giảm nhẹ hình phạt. Nói thẳng: kết luận giám định pháp y tâm thần bị mua bán để giúp tội phạm trốn tránh nhà tù. Theo Viện Kiểm sát, kết quả giám định pháp y tâm thần phải bảo đảm khách quan, trung thực, khoa học vì có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự; làm sai lệch kết quả có thể dẫn đến bỏ lọt tội phạm hoặc xử lý không đúng người, đúng tội.
Tác hại không dừng ở đó. Khi tham nhũng bệnh viện tâm thần và làm giả bệnh án tâm thần trở nên phổ biến, những bệnh nhân thực sự sẽ phải chịu định kiến nặng nề hơn. Người bị rối loạn tâm thần vốn đã dễ bị kỳ thị, nay lại bị nhìn bằng con mắt nghi ngờ: “Không biết có phải bệnh thật hay là chạy bệnh án?”. Trong khi đó, một số cán bộ ở các cơ sở pháp y, bệnh viện tâm thần khác cũng đã bị phát hiện có dấu hiệu tham ô, nhận hối lộ, lạm quyền và giả mạo trong công tác, nhưng do hết thời hạn điều tra nên phải tách ra xử lý sau. Nghĩa là những gì bị khui ra ở Đồng Nai chỉ là phần nổi của tảng băng.
Lỗ hổng thể chế và những cải cách không thể trì hoãn
Vụ án Đồng Nai phơi bày một thực tế phũ phàng: hệ thống giám định pháp y tâm thần hiện nay có quá nhiều lỗ hổng thể chế. Viện Kiểm sát đã chỉ ra rằng các bị cáo, vốn được Nhà nước giao nhiệm vụ giám định pháp y tâm thần, đã vì động cơ vụ lợi mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn, can thiệp vào kết quả giám định, làm sai lệch quá trình xử lý đối với một số đối tượng phạm tội. Hành vi này làm ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và tiềm ẩn nguy cơ bỏ lọt tội phạm hoặc xử lý không đúng người, đúng tội. Một hệ thống mà kết luận chuyên môn có thể bị điều khiển bằng phong bì thì không còn là chốt chặn của công lý nữa, mà là cổng thoát hiểm cho kẻ có tiền.
Phiên tòa sơ thẩm dự kiến diễn ra trong 7 ngày, từ 8 đến 16-9, với các phần luận tội và bào chữa đang được tiếp tục. Nhưng câu hỏi quan trọng hơn bản án là: sau khi “con sâu” bị xử lý, luống rau có thực sự được chăm lại cho sạch? Cần những cải cách căn bản: tách bạch rõ ràng giữa y tế điều trị và giám định pháp y tâm thần; tăng tính độc lập, minh bạch của hội đồng giám định; thiết lập cơ chế giám sát chéo bắt buộc; xử lý nghiêm mọi hành vi tham nhũng bệnh viện tâm thần, kể cả khi chưa gây hậu quả nghiêm trọng. Nếu không, mỗi bản án hôm nay chỉ là “giám định lại” một vụ bê bối, còn hệ thống vẫn tiếp tục sản xuất bệnh án giả, kết luận giả – và thêm nhiều nạn nhân thật.
