Số hóa là lớp bảo vệ mới cho di tích
Số hóa di sản là quá trình ghi nhận, tổ chức và lưu trữ tư liệu văn hóa bằng công nghệ số, từ hồ sơ và hình ảnh đến bản đồ không gian, mô hình 3D và trải nghiệm trực tuyến. Giá trị lớn nhất của nó không nằm ở hiệu ứng mới lạ, mà ở khả năng giúp di tích được nghiên cứu, theo dõi và tiếp cận theo những cách trước đây khó thực hiện.
Thời gian, thiên tai, biến đổi khí hậu, đô thị hóa và áp lực tham quan đều có thể khiến công trình, hiện vật và tư liệu xuống cấp. Vì thế, quét 3D di tích không nên được xem là một hoạt động quảng bá đơn lẻ: dữ liệu chính xác về hình dạng, kích thước, bề mặt và chi tiết kiến trúc có thể trở thành căn cứ để đối chiếu hiện trạng, hỗ trợ nghiên cứu và bảo tồn. Tại Điện Kính Thiên thuộc Hoàng thành Thăng Long, quét laser 3D được dùng để lập hồ sơ khoa học điện tử cho các cấu kiện.
Việc số hóa 3D Quần thể di tích Lăng Minh Mạng, Chùa Keo, Tháp Bánh Ít cùng 100 bảo vật quốc gia đã tạo nguồn dữ liệu trực quan phục vụ lưu giữ, nghiên cứu và giới thiệu di sản. Đây là hướng đi đúng, miễn là mô hình số bổ trợ chứ không thay thế việc bảo vệ di tích thật.

Khi ánh sáng kể chuyện ngay tại di tích
Bản đồ chiếu sáng 3D dùng ánh sáng và hình ảnh kỹ thuật số để phủ nội dung lên bề mặt có hình khối phức tạp, biến kiến trúc hoặc địa điểm khảo cổ thành không gian trình chiếu. Điểm mạnh của kỹ thuật này là đặt câu chuyện lịch sử vào đúng nơi câu chuyện diễn ra: người xem không chỉ nghe về một nền móng hay hoa văn, mà còn nhìn thấy hình ảnh được tái hiện trên chính không gian di sản.
Tại Hoàng thành Thăng Long, chương trình “Giải mã di sản” dùng ánh sáng dựa trên nền móng khảo cổ để phục dựng hình ảnh cung điện thời Lý, Trần và Lê; ánh sáng cũng làm nổi cấu trúc móng cột, mái ngói và họa tiết rồng phượng. Ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, ngày 18/9/2026, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học ra mắt phim 3D Mapping thứ ba, mang tên “Vun đắp hiền tài”; chương trình trải nghiệm đêm đưa chuyện đạo học và lịch sử giáo dục đến gần người xem.
Đây là cách kể chuyện có sức hút, nhưng hiệu ứng không thể đứng trên tính xác thực. Trình chiếu cần tôn trọng kiến trúc, giới hạn tác động lên công trình và dựa trên nội dung được kiểm chứng; nếu không, di tích dễ bị biến thành phông nền cho màn trình diễn.

QR và thực tế ảo mở rộng lối vào di sản
Không phải trải nghiệm số nào cũng cần thiết bị cầu kỳ. Mã QR tại di tích giúp khách dùng điện thoại đọc thông tin lịch sử, kiến trúc và giá trị văn hóa, kèm hình ảnh hoặc video, theo nhịp tham quan của riêng mình. Ở Nhà lưu niệm đồng chí Ngô Gia Tự, khách có thể quét mã để tìm hiểu lịch sử địa điểm cùng thân thế, sự nghiệp của ông.
Nền tảng trực tuyến và thực tế ảo còn giúp việc khám phá vượt khỏi giới hạn chuyến đi. Ứng dụng du lịch VR360 được xây dựng từ năm 2024; từ đó đến nay, Bắc Ninh đã khảo sát và xây dựng trải nghiệm cho 28 khu, điểm du lịch. Du khách có thể truy cập không gian số tại những điểm đến như Tây Yên Tử, chùa Vĩnh Nghiêm, Suối Mỡ, đền Xương Giang, bản Ven và cây Dã hương qua điện thoại, máy tính hoặc máy tính bảng.
Sự tiện lợi ấy khiến du lịch di sản dễ tiếp cận hơn với người trẻ, khách ở xa và người muốn chuẩn bị hành trình trước khi đi. Nhưng màn hình nên dẫn đường tới di tích, không thay thế việc gặp gỡ không gian thật hay vai trò của hướng dẫn viên và cộng đồng sở tại.

Từ dữ liệu đến du lịch bền vững
Số hóa chỉ tạo giá trị lâu dài khi dữ liệu được xây dựng có hệ thống, cập nhật và dùng chung cho quản lý, nghiên cứu, bảo tồn lẫn giới thiệu công chúng. Theo Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Lê Thị Thu Hiền, việc số hóa hồ sơ về Di sản thế giới, di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia và nhiều loại hình di sản khác tạo thêm cơ sở cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị. Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021–2030 hướng tới xây dựng hệ thống dữ liệu số quốc gia.
Khi được kết nối với sản phẩm văn hóa, dữ liệu có thể mở đường cho tour đêm, triển lãm tương tác và nội dung tham quan trực tuyến, qua đó bổ sung lựa chọn cho du khách và tạo cơ hội cho dịch vụ phụ trợ. Bắc Ninh đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% khu, điểm du lịch trọng điểm ứng dụng công nghệ số; 80% triển khai thuyết minh thông minh, đa ngôn ngữ; toàn bộ di tích quốc gia đặc biệt, di sản tiêu biểu và điểm đến trọng điểm có hồ sơ, cơ sở dữ liệu số tích hợp trên nền tảng du lịch thông minh.
Công nghệ vì thế không phải đích đến mà là hạ tầng để di sản được hiểu sâu hơn và phát huy giá trị văn hóa gắn với du lịch, công nghiệp sáng tạo. Thành công không nên đo bằng số màn hình hay hiệu ứng ánh sáng, mà bằng chất lượng tư liệu, sự tôn trọng tính nguyên gốc và việc công chúng có thêm lý do để tìm hiểu, gìn giữ di sản.







