Số hóa để lưu giữ và hiểu di sản tốt hơn
Số hóa di sản là quá trình ghi lại, chuẩn hóa và lưu trữ tư liệu văn hóa bằng công nghệ số, đồng thời đưa những dữ liệu ấy vào nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu di sản đến công chúng. Trong quá trình thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, TP.HCM định hướng quét 3D kiến trúc di tích, số hóa hình ảnh, bản đồ, tư liệu và hiện vật.
Đây là hướng đi đáng làm vì một bản ghi số có thể hỗ trợ quản lý, nghiên cứu, tu bổ và đối chiếu hiện trạng di tích qua các thời kỳ. Dữ liệu được chuẩn hóa, lưu trữ tập trung còn giúp giảm nguy cơ thất lạc tư liệu và tạo nền tảng để giới thiệu câu chuyện lịch sử bằng nhiều hình thức. Tuy nhiên, quét 3D di sản không thể thay thế việc chăm sóc công trình thật: dữ liệu chỉ có giá trị bảo tồn khi được cập nhật, kiểm chứng và gắn với kế hoạch tu bổ cụ thể.
Trải nghiệm tương tác mở thêm lối vào di sản
Bản đồ số, thuyết minh tự động và tuyến tham quan tương tác có thể giúp khách tự chọn cách khám phá hiện vật, kiến trúc và câu chuyện lịch sử tại mỗi điểm đến. Bảo tàng, triển lãm trực tuyến cùng trải nghiệm thực tế ảo và thực tế tăng cường cũng có thể tái hiện không gian, sự kiện, bối cảnh lịch sử.
Lợi ích lớn nhất không nằm ở hiệu ứng công nghệ, mà ở khả năng làm cho di sản dễ tiếp cận hơn với người trẻ, học sinh và những người chưa thể đến tận nơi. Một trải nghiệm số tốt cần dẫn người xem trở lại với ý nghĩa của địa điểm, thay vì biến di tích thành phông nền giải trí. Nội dung thuyết minh và tái hiện phải được nghiên cứu, kiểm chứng bởi chuyên gia; công nghệ nên giúp công chúng hiểu sâu hơn, không được làm sai lệch lịch sử hay lấn át trải nghiệm tại di tích.
Gắn du lịch với nguyên tắc bảo tồn
Nguồn dữ liệu số có thể tạo nền cho du lịch di sản, phim tư liệu, nội dung giáo dục và các sản phẩm văn hóa mới. Nhưng nếu chạy theo lượng khách hoặc doanh thu, việc khai thác có thể gây áp lực lên cảnh quan, kiến trúc và tính trang nghiêm của di tích. Vì vậy, TP.HCM nêu nguyên tắc lấy bảo tồn làm nền tảng, giá trị nguyên gốc làm cốt lõi, công nghệ làm công cụ và cộng đồng làm chủ thể.
Đây là ranh giới cần được giữ rõ: công nghệ có thể giúp kể chuyện hấp dẫn hơn, nhưng không được biến di sản thành sản phẩm bị tách khỏi lịch sử và cộng đồng đã gìn giữ nó. Nghệ nhân, người thực hành di sản, nhà nghiên cứu và cư dân địa phương cần tham gia cung cấp tư liệu, góp ý nội dung và hưởng lợi chính đáng. Nguồn thu hợp pháp từ khai thác cũng nên quay lại hỗ trợ bảo tồn, trong khi quyền tiếp cận dữ liệu của người dân không bị hoạt động thương mại hạn chế.
Giai đoạn 2026–2030 cần biến dữ liệu thành hành động
Số hóa được đặt trong một kế hoạch rộng hơn về bảo tồn và phát huy di sản giai đoạn 2026–2030. Theo đề xuất của Sở Văn hóa và Thể thao, ngân sách dự kiến hơn 6.000 tỷ đồng dành cho bảo quản, tu bổ và tôn tạo di tích, ưu tiên công trình xuống cấp hoặc có nguy cơ bị xâm hại. Đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu tu bổ toàn bộ di tích quốc gia đặc biệt và ít nhất 70% di tích quốc gia, di tích cấp thành phố bị xuống cấp.
Thành phố còn dự kiến lập hồ sơ đề nghị xếp hạng quốc gia cho 5 di tích cấp thành phố, xếp hạng quốc gia đặc biệt cho 2 di tích quốc gia và triển khai thủ tục đề nghị công nhận Địa đạo Củ Chi là Di sản thế giới. Những mục tiêu này cho thấy số hóa chỉ là một phần của công việc. Kết quả cuối cùng phải được đo bằng tư liệu đáng tin cậy, di tích được bảo vệ tốt hơn và người dân có thêm cơ hội tiếp cận giá trị văn hóa. Công nghệ nên là công cụ nối bảo tồn với công chúng, không phải đích đến.






