AEM 58: Hội nhập kinh tế ASEAN là chiến lược phòng thủ và tấn công
ASEAN hội nhập kinh tế là quá trình các nước Đông Nam Á đẩy mạnh liên kết thương mại, dịch vụ, đầu tư, kinh tế số và kinh tế xanh trong nội khối, đồng thời mở rộng kết nối với các đối tác lớn bên ngoài, nhằm biến khu vực thành một thị trường chung, cơ sở sản xuất thống nhất và trung tâm tăng trưởng bền vững trong bối cảnh bất ổn toàn cầu. Hội nghị Bộ trưởng Kinh tế ASEAN lần thứ 58 (AEM 58) diễn ra từ ngày 19–22/9 tại Manila, Philippines, dưới sự chủ trì của Bộ trưởng Thương mại và Công nghiệp Philippines Cristina A. Roque. Không phải một cuộc họp thường lệ, AEM 58 thể hiện rõ lựa chọn chiến lược của ASEAN: hội nhập sâu hơn để vừa chống chọi cú sốc bên ngoài, vừa giành thêm không gian tăng trưởng kinh tế ASEAN trong một trật tự kinh tế đang dịch chuyển.
Năm kết quả trọng tâm: Một chương trình cải tổ cấu trúc cho thương mại khu vực ASEAN
Điểm quan trọng nhất của AEM 58 là năm kết quả chính về thương mại, dịch vụ, chuyển đổi số và bền vững – thực chất là một gói cải tổ cấu trúc cho ASEAN hội nhập kinh tế. Việc đẩy sớm hiệu lực bản nâng cấp Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA) từ giữa năm 2027 sang ngay trong năm 2026 cho thấy khối không muốn chờ đợi trước rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng và biến động địa kinh tế. ATIGA nâng cấp được kỳ vọng giúp lưu chuyển hàng hóa thuận lợi hơn, minh bạch hơn, đặc biệt đối với doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa. Song song, ASEAN đặt nền móng rà soát Hiệp định Thương mại Dịch vụ (ATISA), thúc đẩy gia nhập các hiệp định kinh tế của Timor Leste, hoàn tất Hiệp định Khung Kinh tế số (DEFA) và chuẩn bị cho Hiệp định Khung Kinh tế Xanh (GEFA) để hình thành thị trường carbon mang tính kết nối khu vực. Các bước này không mang tính kỹ thuật thuần túy, mà là lựa chọn chính trị–kinh tế: đặt thương mại nội khối, dịch vụ và kinh tế số lên cùng hàng ưu tiên với an ninh và ổn định.
Hợp tác ASEAN – Mỹ – Nhật Bản: Kết nối đa trục để tăng sức đề kháng
Nếu hội nhập nội khối là nền, thì hợp tác ASEAN Mỹ Nhật Bản là các trục kết nối bên ngoài giúp khối tăng sức đề kháng và sức nặng thương lượng. Tại AEM 58, ASEAN thúc đẩy hợp tác với Mỹ và Nhật Bản về thương mại, đầu tư, chuỗi cung ứng và an ninh năng lượng. Với Mỹ, hai bên thông qua Kế hoạch Công tác 2026–2027 trong khuôn khổ Thỏa thuận Khung về Thương mại và Đầu tư (TIFA), tiếp tục đào sâu hợp tác từ kinh tế số, nông nghiệp đến hỗ trợ doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa, quyền sở hữu trí tuệ và tiêu chuẩn. Theo Thông tấn xã Philippines, TIFA được ký từ năm 2006 và đã trở thành nền tảng đối thoại kinh tế chủ chốt giữa ASEAN và Mỹ. Với Nhật Bản, các bộ trưởng kinh tế hai bên nhất trí tập trung vào khả năng chống chịu chuỗi cung ứng, an ninh năng lượng và ổn định kinh tế khu vực – những điểm yếu lộ rõ khi thị trường năng lượng toàn cầu bị kéo căng bởi rủi ro tại các tuyến cung ứng Trung Đông. Đây không chỉ là hợp tác kỹ thuật mà là cách ASEAN tự đặt mình vào vị thế mắt xích không thể bỏ qua trong bản đồ chuỗi cung ứng và năng lượng châu Á.
Tác động thực tế: Doanh nghiệp nhỏ, người tiêu dùng là trung tâm của chiến lược
Điều dễ bị bỏ qua trong những tuyên bố cấp bộ trưởng là trọng tâm rất rõ: doanh nghiệp vừa và nhỏ cùng người tiêu dùng được đặt ở trung tâm. Việc nâng cấp ATIGA, rà soát ATISA, triển khai DEFA và chuẩn bị GEFA không chỉ để làm đẹp báo cáo, mà nhằm giảm chi phí giao dịch, mở rộng thị trường và tăng khả năng dự báo cho doanh nghiệp nhỏ – nhóm chiếm tỷ lệ lớn trong thương mại khu vực ASEAN. Các sáng kiến này sẽ giúp doanh nghiệp giao thương, đầu tư, cung cấp dịch vụ trong toàn khối thuận lợi và ít tốn kém hơn, đồng thời mở cơ hội tiếp cận thị trường mới trong kinh tế số và kinh tế xanh. Người tiêu dùng được hưởng lợi từ hàng hóa, dịch vụ đa dạng hơn, giao dịch số liền mạch và tin cậy hơn, cùng chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu tốt hơn. Đây là điểm phân biệt ASEAN với nhiều khối khác: thay vì chỉ nói về "cạnh tranh chiến lược" ở tầm cường quốc, khối đang cố chứng minh hội nhập đa phương có thể đi kèm với lợi ích cụ thể cho từng doanh nghiệp và hộ gia đình.
Kết luận: ASEAN chọn hội nhập chủ động để tự viết tương lai kinh tế
AEM 58 cho thấy một ASEAN thực tế nhưng tự tin hơn: chấp nhận rằng bất ổn địa kinh tế, căng thẳng tại Trung Đông và thay đổi chính sách thương mại–đầu tư toàn cầu sẽ còn kéo dài, nhưng phản ứng không phải là co cụm, mà là hội nhập chủ động. Từ nâng cấp các hiệp định nội khối đến củng cố TIFA với Mỹ và khuôn khổ hợp tác với Nhật Bản, ASEAN đang đẩy mạnh hội nhập kinh tế để tạo ra cơ hội tăng trưởng mới cho từng nền kinh tế thành viên, thay vì chờ đợi các xu hướng toàn cầu tự chuyển hướng có lợi cho mình. Câu hỏi còn lại không phải "ASEAN có nên hội nhập đa phương hay không", mà là "các nước thành viên có dám cải cách trong nước đủ nhanh để tận dụng cửa sổ cơ hội mà những hiệp định này mở ra". Nếu câu trả lời là có, thương mại khu vực ASEAN và tăng trưởng kinh tế ASEAN hoàn toàn có thể bước sang một chu kỳ mới – nơi khối không chỉ là người chịu tác động của trật tự kinh tế toàn cầu, mà là một trong những bên tham gia định hình nó.
