Hiệp định thương mại đối ứng: Từ thặng dư kỷ lục đến nhu cầu tái cân bằng
Hiệp định thương mại đối ứng giữa Việt Nam và Mỹ là khuôn khổ pháp lý song phương nhằm điều chỉnh quan hệ thương mại theo hướng công bằng và cân bằng, giảm xung đột phòng vệ thương mại, tạo cơ chế rõ ràng cho trao đổi hàng hóa và dịch vụ, đồng thời giữ được đà tăng trưởng thương mại Việt Mỹ trong dài hạn. Trong bối cảnh thặng dư thương mại Việt Nam – Mỹ đã lên khoảng 114 tỷ USD trong nửa đầu năm, hiệp định thương mại đối ứng không còn là lựa chọn “tốt thì có” mà là điều kiện để quan hệ kinh tế hai nước phát triển lành mạnh. Thương mại Việt Mỹ đã bứt tốc ngoạn mục, từ mức còn rất khiêm tốn khi thiết lập quan hệ ngoại giao lên tới tổng kim ngạch 137,42 tỷ USD chỉ trong 8 tháng, trở thành một trong những trụ cột quan trọng của quan hệ kinh tế song phương. Nếu không sớm xử lý bài toán cân bằng thương mại, chính dư địa tăng trưởng này sẽ bị chính sách phòng vệ thương mại bào mòn.
Một quan hệ đã vào chiều sâu nhưng thiếu cơ chế cân bằng
Ba thập kỷ qua cho thấy thương mại Việt Mỹ là câu chuyện tăng trưởng liên tục hơn là những cú nhảy ngắn hạn: kim ngạch hàng hóa hai chiều đã tăng hơn 380 lần, đưa Việt Nam trở thành một trong những đối tác thương mại hàng đầu của Mỹ. Đằng sau con số là sự chuyển dịch mạnh mẽ về cơ cấu, từ chỗ phụ thuộc vài nhóm hàng dệt may, da giày sang nền sản xuất có nông, thủy sản, gỗ và đặc biệt là điện tử đóng vai trò quan trọng. Việt Nam nhập khẩu từ Mỹ chip, bông, gỗ nguyên liệu, LNG… cho thấy hai nền kinh tế có tính bổ trợ rõ rệt chứ không chỉ đơn thuần là một chiều xuất khẩu. Tuy nhiên, thặng dư quá lớn khiến cán cân thương mại lệch hẳn về phía Việt Nam, còn các ngành chủ lực lại ngày càng rơi vào tầm ngắm điều tra phòng vệ thương mại, chống bán phá giá. Nói cách khác, quan hệ đã đi vào chiều sâu nhưng thiếu một “chiếc phanh” chính sách để giữ cân bằng thương mại.
Đối tác Chiến lược toàn diện: Nền chính trị cho một hiệp định thương mại mới
Việc hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược toàn diện đã tạo nền tảng chính trị để bàn những thỏa thuận khó như hiệp định thương mại đối ứng. Trong khuôn khổ đó, Việt Nam và Mỹ đã ra Tuyên bố chung về khuôn khổ hiệp định thương mại đối ứng, công bằng và cân bằng, mở thêm hướng hợp tác nhằm định hình lại thương mại song phương theo hướng cân bằng và bền vững hơn. Đây là bước đi mang tính tín hiệu: Washington sẵn sàng thảo luận thay vì chỉ dựa vào các biện pháp phòng vệ. Chuyến công tác của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Mỹ tham dự Phiên thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc, kết hợp hoạt động song phương, được kỳ vọng củng cố thêm niềm tin và mở đường cho các đàm phán chi tiết hơn về hiệp định. Nếu chính trị đã tạo khung, thương mại phải đi tiếp bằng những cam kết cụ thể về cân bằng thương mại, minh bạch nguồn gốc và tiếp cận thị trường đôi bên.
Áp lực phòng vệ thương mại: Lý do giới doanh nghiệp kỳ vọng vào hiệp định
Giới chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp không đặt kỳ vọng vào hiệp định thương mại đối ứng vì khẩu hiệu, mà vì áp lực hiện hữu. Các ngành dệt may, da giày, điện tử, gỗ và nông thủy sản đều nhìn thấy nguy cơ gia tăng rào cản kỹ thuật và điều tra phòng vệ thương mại khi thị phần tại Mỹ tiếp tục nới rộng. Theo cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Mỹ, những mặt hàng như dệt may, da giày đang đứng đầu trong xuất khẩu sang thị trường này, giá trị gia tăng càng cao thì càng dễ bị soi về chống bán phá giá. Từ phía người mua, một số nhà nhập khẩu Mỹ chấp nhận chia sẻ phần thuế phòng vệ với nhà cung cấp Việt Nam để duy trì nguồn hàng lâu dài, nhưng đó chỉ là giải pháp tình thế. Giới doanh nghiệp hiểu rằng không thể mãi dựa vào thiện chí từng đối tác; họ cần một khuôn khổ hiệp định rõ ràng để giảm rủi ro phòng vệ thương mại, tạo nền tảng dự đoán được cho chuỗi cung ứng dài hạn.
Mục tiêu 200 tỷ USD: Thành công chỉ có ý nghĩa nếu thương mại được cân bằng
Với nhịp tăng trưởng hiện nay, tổng kim ngạch thương mại Việt Mỹ có khả năng chạm mốc 200 tỷ USD trong tương lai gần nếu giữ được phong độ xuất khẩu như 8 tháng vừa qua. Nhưng câu hỏi cần đặt ngược lại là: con số 200 tỷ USD có ý nghĩa gì nếu thặng dư vẫn quá lệch và các rủi ro phòng vệ thương mại tiếp tục tích tụ. Mục tiêu không nên chỉ là lớn hơn, mà phải là bền vững hơn, tức là cân bằng thương mại hơn. Hiệp định thương mại đối ứng, nếu được thiết kế đúng, có thể trở thành “chiếc van an toàn” để hai bên vừa mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực như máy móc, công nghệ, năng lượng, hàng không, vừa củng cố vai trò của Việt Nam như cứ điểm sản xuất, chế biến và cung ứng cho thị trường Mỹ. Nhờ đó, thông qua đàm phán ở cấp Chính phủ và phản ứng linh hoạt từ phía doanh nghiệp, hiệp định hứa hẹn khai phá thêm dư địa hợp tác mới và giúp thương mại Việt Mỹ phát triển bền vững, thay vì chỉ tăng trưởng bằng bất cứ giá nào.
