Khi ký ức đói nghèo trở thành “đặc sản”: ý nghĩa vượt khỏi bữa ăn
Sự hồi sinh của những món ăn từng gắn với đói nghèo – từ bồng khoai nấu ốc, ốc nướng, bánh tráng cá cơm, bún quậy Phú Quốc đến bánh bèo, bánh lọt xào và đu đủ đâm – cho thấy cách ẩm thực vùng miền có thể chuyển mình thành đặc sản được săn lùng, vừa nuôi sống cộng đồng vừa giữ lại ký ức văn hóa chung.
Bát bồng khoai nấu ốc còn bốc khói trên bếp của chị Tạ Thanh Thủy hôm nay là món ăn được cả gia đình háo hức chờ đợi. Thế nhưng ít ai nghĩ đó từng là bữa “chống đói” của những năm gạo sổ, khi rau tự trồng và ốc mò ngoài mương là nguồn dinh dưỡng chính. Chính sự nghèo khó buộc người ta phải sáng tạo với bồng khoai, ốc đá, mỡ lợn; và ký ức ấy nay trở thành giá trị tinh thần mà những mâm cơm đủ đầy không thể thay thế. Ở chiều ngược lại, người trẻ tìm đến các món “nhà nghèo” như ốc nướng đặc sản để nếm thử hương vị mộc mạc, xem đó là trải nghiệm du lịch và là cách chạm vào lịch sử gia đình của cả một thế hệ.
Bánh tráng cá cơm: làng chài giữa cao nguyên và kinh tế từ truyền thống
Giữa lòng hồ Sê San, nơi những hộ dân từ An Giang, Đồng Tháp, Tây Ninh lên lập nghiệp gần 20 năm trước, cá cơm từng chỉ là nguồn thực phẩm rẻ tiền để ăn và bán tươi mỗi ngày. Khi người làng chài nghĩ đến việc trộn cá cơm với gia vị, quét lên bánh tráng cuốn chả ram rồi đem phơi nắng, họ vô tình tạo nên một món bánh tráng cá cơm mang hương vị rất riêng của vùng sông nước trên cao nguyên.
Điểm đáng nói không chỉ là hương vị mà là sức sống kinh tế: từ 1kg cá cơm tươi người dân làm được khoảng 7 chiếc bánh tráng cá cơm, mỗi chiếc bán 5.000 đồng. Một số gia đình có thể làm đến 300 chiếc mỗi ngày và nhờ đó có thêm thu nhập trung bình từ 500.000 đến hơn 1 triệu đồng/ngày, tùy lượng cá đánh bắt và sức mua. Câu chuyện này cho thấy khi món ăn vùng miền được nâng tầm thành sản phẩm đặc sản – đến mức được chứng nhận OCOP 3 sao – thì ký ức về nghề chài và lao động lam lũ bỗng hóa thành niềm tự hào.
Bún quậy Phú Quốc: từ tô bún bình dân đến thương hiệu đảo ngọc
Bún quậy Phú Quốc nghe qua rất đời thường: bún tươi, chả hải sản, tô nước lèo nóng. Nhưng chính sự bình dân này lại là nền tảng để món ăn trở thành biểu tượng ẩm thực của đảo ngọc. Nguyên liệu cốt lõi là chả cá thu, chả mực và chả tôm được quết nhuyễn theo công thức gia truyền, tạo độ dai và ngọt đậm.
Điểm độc đáo nằm ở kỹ thuật “quậy”: lớp chả được phết mỏng quanh thành tô, nước dùng đang sôi chan trực tiếp vào làm chín chả ngay trên bàn ăn. Rau sống, giá, chanh, ớt, hành lá đi kèm tạo nên sự tươi mát đặc trưng của món ăn vùng biển. Việc bún quậy được các đầu bếp An Giang trình diễn trong Ngày hội Bánh dân gian Nam Bộ – An Giang 2026, giữa không gian “Ngôi nhà chung bánh dân gian Nam Bộ”, cho thấy món ăn này đã vượt khỏi phạm vi quán bình dân để trở thành “đại diện thương hiệu” khi nói về ẩm thực Phú Quốc và xu hướng tôn vinh món ăn vùng miền.
Ẩm thực An Giang: khi quán nhỏ trở thành “bảo tàng sống”
Nếu bún quậy là biểu tượng của biển, thì ẩm thực An Giang lại là minh chứng rõ nhất cho sức bền của những món quê trong dòng chảy du lịch. Ở Rạch Giá, bánh bèo Bà Ba đã phục vụ khách hơn nửa thế kỷ, trở thành địa chỉ quen thuộc của người địa phương lẫn du khách. Bột gạo xay mịn, nước lá dứa, nước cốt dừa, tôm khô, bì heo, đậu xanh, mỡ hành… tạo nên một chiếc bánh bèo tưởng giản dị nhưng có “tầng tầng lớp lớp” kỹ thuật và kinh nghiệm. Nghề làm bánh được duy trì qua nhiều thế hệ, biến quán nhỏ thành nơi lưu giữ ký ức gia đình lẫn ký ức đô thị.
Trên hành trình về Hà Tiên, món bánh lọt xào – gốc Campuchia – được biến tấu thành dĩa bánh mặn xào cùng tôm, thịt bò, giá, hẹ, rắc đậu phộng rang, thỉnh thoảng thêm trứng ốp la. Người làm phải pha bột để sợi bánh mềm dẻo, xào đều tay để thấm gia vị mà không bở. Cùng với đó, đu đủ đâm của đồng bào Khmer từ món ăn quen thuộc đã trở thành sản phẩm ẩm thực hút khách ở Tri Tôn. Những đặc sản này không chỉ đáp ứng nhu cầu ăn uống mà còn góp phần gìn giữ bản sắc ẩm thực địa phương trong quá trình phát triển du lịch.
Từ mâm cơm nhà đến bản đồ du lịch ẩm thực
Điểm chung giữa bồng khoai nấu ốc, bánh tráng cá cơm, bún quậy Phú Quốc và các món ẩm thực An Giang là chúng đều sinh ra từ nhu cầu rất đời: ăn no, ăn rẻ, tận dụng được những gì có sẵn quanh nhà. Ngày trước, chị Thủy ăn bồng khoai nấu ốc như cách “chống đói” cùng mẹ; nay, các thành viên trong gia đình chị đều thích món này và cảm nhận được vị quê đậm đà trong từng miếng ốc, miếng bồng khoai.
Khi du lịch phát triển, chính sự mộc mạc lại trở thành “tài sản”. Những sản phẩm dân dã từ cá cơm không chỉ giúp người dân nâng cao giá trị thủy sản, tăng thu nhập mà còn góp phần tạo nét đặc trưng, thu hút du khách và quảng bá hình ảnh địa phương. Không chỉ ở cao nguyên Sê San, mà khắp dải đất có những món ăn vùng miền đi từ cơ cực đến giàu có, từ quán cóc đến lễ hội, cho thấy nếu biết trân trọng ký ức và gìn giữ kỹ thuật truyền thống, món ăn nghèo hôm qua hoàn toàn có thể trở thành đặc sản được săn lùng hôm nay.
