Tham vọng hub trung chuyển hàng hóa: lựa chọn chiến lược không thể lùi
Chiến lược chuỗi cung ứng TP HCM hướng tới trung tâm trung chuyển hàng hóa Đông Nam Á là kế hoạch tổng hợp gồm giảm chi phí logistics, hiện đại hóa hạ tầng, mở rộng thị trường và thúc đẩy xuất nhập khẩu xanh, nhằm tái định vị Thành phố như một mắt xích không thể thay thế trong mạng lưới thương mại khu vực và toàn cầu đến năm 2030. Tham vọng này không chỉ là khẩu hiệu mà đã bước vào giai đoạn hành động, đặt ra áp lực buộc chính quyền và doanh nghiệp phải thay đổi cùng lúc. Điểm xuất phát khá thuận lợi: trong 8 tháng, sản xuất công nghiệp tăng hơn 10% và tổng xuất nhập khẩu tiếp tục tăng, cho thấy nhu cầu dịch vụ logistics Đông Nam Á gắn với TP HCM đang mở rộng. Tuy nhiên, chi phí logistics hiện chiếm tới 16–20% giá thành sản phẩm, tức là mỗi đơn hàng mang theo một "gánh nặng" chi phí làm mòn lợi thế cạnh tranh. Việc kéo tỷ lệ này xuống chỉ còn 11–14% GRDP không phải điều chỉnh nhỏ, mà là một cuộc cải tổ cấu trúc, từ quy hoạch cảng, kho bãi đến số hóa vận hành.
Tín hiệu tăng trưởng và ba điểm nghẽn đang giữ chân TP HCM
Các báo cáo mới nhất cho thấy kinh tế Thành phố đang hồi phục: chỉ số sản xuất công nghiệp tăng 10,8%, bán lẻ hàng hóa tăng hơn 17% và kim ngạch xuất khẩu tăng gần 8% trong 8 tháng. Đây là nền tảng quan trọng để TP HCM nghĩ đến vai trò hub logistics Đông Nam Á, thay vì chỉ là thị trường tiêu thụ lớn. Nhưng ba điểm nghẽn nội tại đang giữ chân tham vọng đó. Thứ nhất, xuất khẩu phụ thuộc mạnh vào doanh nghiệp FDI, chiếm trên 60% tổng kim ngạch, khiến năng lực tự chủ của doanh nghiệp nội địa yếu. Thứ hai, chi phí logistics quá cao, ăn mòn biên lợi nhuận và làm hàng hóa khó cạnh tranh. Thứ ba, làn sóng tiêu chuẩn xanh thế hệ mới – từ CBAM, ESG đến quy định chống khai thác IUU – đang tạo thêm tầng rào cản kỹ thuật cho hàng hóa TP HCM. Nếu không giải quyết đồng thời, chuỗi cung ứng TP HCM sẽ bị kẹt trong vai trò "xưởng gia công" hơn là trung tâm trung chuyển hàng hóa.
Xuất nhập khẩu xanh: từ sức ép tiêu chuẩn đến lợi thế cạnh tranh dài hạn
Điểm đáng chú ý là TP HCM không chọn né tránh các tiêu chuẩn xanh khắt khe, mà xem đó như trục chính của chiến lược xuất nhập khẩu xanh. Khi EU áp dụng CBAM và đẩy mạnh tiêu chuẩn xanh, hàng hóa nào không đáp ứng sẽ bị loại khỏi cuộc chơi. Chính quyền Thành phố đang đọc đúng xu hướng: muốn trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa, phải chứng minh năng lực "xanh" của cả chuỗi cung ứng, không chỉ một vài doanh nghiệp xuất khẩu. Kế hoạch hành động giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu trung bình 10–11% mỗi năm – một con số tham vọng nếu xét bối cảnh tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng dày đặc. Để đạt được, TP HCM buộc phải đẩy mạnh công nghiệp hỗ trợ, chủ động nguyên vật liệu và linh kiện, đồng thời từng bước tham gia sâu vào khâu đồng thiết kế sản phẩm, thay vì chỉ lắp ráp. Nếu làm được, xuất nhập khẩu xanh sẽ không chỉ là đáp ứng yêu cầu bên ngoài, mà trở thành lợi thế cạnh tranh dài hạn của chuỗi cung ứng TP HCM.
Bốn trụ cột: thị trường, FTA, năng lực doanh nghiệp và hạ tầng logistics
Điểm mạnh hiện tại của TP HCM là doanh nghiệp đã khá nhanh nhạy với hiệp định thương mại tự do, sử dụng ưu đãi thuế tại EU, Anh, ASEAN, Hàn Quốc, Nhật Bản, CPTPP và RCEP để giữ đà tăng trưởng trong bối cảnh chi phí vận tải quốc tế tăng vì căng thẳng địa chính trị. Nhưng để xây được một chuỗi cung ứng TP HCM đủ tầm khu vực, chiến lược mới phải đứng trên ít nhất bốn trụ cột. Trụ cột thứ nhất là mở rộng thị trường, không bỏ trống các khu vực như Trung Đông, Nam Á, Mỹ Latinh và khai thác xuất khẩu trực tuyến qua những chương trình "Go Global" và "Go Digital". Thứ hai là phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng chất lượng nhà cung ứng nội địa để giảm phụ thuộc nhập khẩu nguyên vật liệu và linh kiện. Thứ ba là nâng năng lực doanh nghiệp qua chuyển đổi số và đáp ứng tiêu chuẩn xanh. Cuối cùng – quan trọng nhất – là hiện đại hóa hạ tầng logistics, từ hệ thống kho bãi, trung tâm phân phối đến kết nối cảng Cát Lái, Hiệp Phước, Cái Mép – Thị Vải bằng cơ sở dữ liệu GIS và bản đồ số dùng chung.
Từ kế hoạch đến năng lực thực thi: TP HCM có dám khác biệt?
Việc Sở Công Thương tổ chức hội nghị thúc đẩy xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng TP HCM cho thấy chính quyền thành phố đã nhìn nhận vấn đề ở cấp hệ thống, không còn xử lý manh mún từng ngành một. Quyết định về chiến lược xuất nhập khẩu giai đoạn 2026–2030 và kế hoạch phát triển dịch vụ logistics đến 2035, tầm nhìn 2050 đặt ra lộ trình dài hơi, nhưng điểm mấu chốt sẽ không nằm trên giấy, mà ở khả năng tập hợp và kỷ luật thực thi. TP HCM chỉ có thể trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa nếu dám đặt bài toán chi phí logistics lên bàn ưu tiên cao nhất, chấp nhận điều chỉnh quy hoạch, chia sẻ dữ liệu và mở rộng không gian cho đổi mới công nghệ trong doanh nghiệp. Nếu chuỗi cung ứng TP HCM chuyển được từ mô hình cồng kềnh, tốn kém sang mô hình xanh, số hóa và kết nối khu vực, tham vọng hub logistics Đông Nam Á sẽ khả thi hơn là một khẩu hiệu phát triển.
