Thơ Nga sống nhờ những người đưa thơ qua ngôn ngữ
Thơ ca Nga trong đời sống Việt là di sản văn chương được tiếp nhận qua dịch thuật, giảng dạy và những cuộc gặp gỡ giữa các thế hệ độc giả. Sức sống ấy không đến từ một bản dịch duy nhất, mà từ công sức bền bỉ của những người đã làm thơ Nga có thể được đọc, học thuộc và chia sẻ bằng tiếng Việt. Ngày 6/11, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội tổ chức hội thảo “Hành trình tiếp nhận thơ ca Nga ở Việt Nam”, quy tụ nhà nghiên cứu, dịch giả, giảng viên và người yêu văn học Nga. Tại đó, hành trình được nhìn nhận như một quá trình tích lũy, chọn lọc và sáng tạo: từ những bản dịch qua tiếng Pháp, tiếng Trung đến các thế hệ chuyển ngữ trực tiếp từ nguyên bản. Những con đường ấy không chỉ mở rộng vốn tác phẩm; chúng còn định hình cách độc giả Việt nghe được nhịp điệu và cảm xúc của một nền văn học khác.
Vai trò của dịch giả vì thế vượt xa việc tìm từ tương đương. Dịch văn học là cuộc đối thoại giữa những tâm hồn, và dịch giả trở thành sứ giả văn hóa góp phần tăng cường sự hiểu biết giữa nhân dân hai nước. Các cuộc thảo luận về kinh nghiệm dịch thơ Nga, cách giới thiệu tác phẩm và phản ứng của công chúng cũng nhắc rằng tiếp nhận không tự duy trì: mỗi thế hệ cần tìm được lý do riêng để đọc tiếp.
Di sản không tự truyền sang thế hệ mới
Nhiều người Việt từng gặp thơ Nga trong sách giáo khoa, qua những câu thơ theo chân người lính ra mặt trận, hay trong cuốn sổ chép thơ của thời học trò. Những ký ức ấy giúp lý giải vì sao văn học Nga từng có chỗ đứng gần gũi trong đời sống tinh thần, nhưng hoài niệm không thể thay thế việc đọc và giới thiệu tác phẩm trong hiện tại. Hội thảo cũng đặt ra thách thức duy trì tình yêu thơ Nga, cùng câu hỏi về vị trí của việc giảng dạy và nghiên cứu trong nhà trường. Đó là vấn đề đáng lưu tâm: nếu tác phẩm chỉ còn được nhắc như một phần ký ức của thế hệ trước, khoảng cách với độc giả trẻ sẽ lớn dần. Những tiết mục ca khúc, điệu múa Nga và phần hỏi đáp của sinh viên tại hội thảo cho thấy giao lưu văn hóa có thể mở cửa vào thơ ca, nhưng cần được nối tiếp bằng bản dịch tốt, hoạt động đọc và cơ hội tiếp xúc thường xuyên.
Hội thảo diễn ra trong Năm hợp tác Việt Nam – Nga về khoa học và giáo dục 2026, tạo dịp nhìn lại chặng đường đã qua và bàn về hướng phát triển dịch thuật, giảng dạy, nghiên cứu. Giá trị của sự kiện không nằm ở việc khẳng định thơ Nga từng được yêu mến, mà ở lời nhắc rằng tình yêu ấy cần được vun đắp bằng những cách tiếp cận phù hợp với độc giả hôm nay.
Ở Nha Trang, sách biến giao lưu thành trải nghiệm
Nếu dịch giả đưa văn chương Nga qua ranh giới ngôn ngữ, thư viện sách Nga ở Khách sạn Galina, Nha Trang, tạo một nơi để cộng đồng bước vào thế giới ấy bằng trải nghiệm trực tiếp. Khai trương tháng 5-2025 nhân kỷ niệm 80 năm Ngày Chiến thắng phát xít, thư viện trưng bày hàng trăm đầu sách tiếng Nga và tiếng Việt, từ văn học, lịch sử đến khoa học và truyện thiếu nhi. Người đọc có thể tìm tác phẩm của Lev Tolstoy, Fyodor Dostoevsky, Alexander Pushkin, Sergei Yesenin và nhiều nhà văn, nhà thơ Nga khác. Không gian này còn có các bản dịch tiếng Việt của “Chiến tranh và hòa bình”, “Anna Karenina”, “Sông Đông êm đềm” và “Thép đã tôi thế đấy”, cùng một số tác phẩm Việt Nam được dịch sang tiếng Nga, trong đó có “Truyện Kiều”. Sách, tượng gỗ và những giai điệu Nga quen thuộc khiến việc đọc ở đây trở thành một cuộc gặp gỡ văn hóa, chứ không chỉ là tìm một cuốn sách trên kệ.
Thư viện do ông Lê Xuân Thơm ấp ủ như một nhịp cầu nối Khánh Hòa và Việt Nam với văn hóa Nga. Nơi đây mở cửa cho du khách muốn tìm hiểu về nước Nga, người dân địa phương yêu sách và khách lưu trú tại Galina; không gian còn có cà phê, bánh ngọt theo phong cách Nga và châu Âu để khuyến khích bạn đọc dừng chân. Điều đáng quý là thư viện không đặt người đọc vào vai khán giả của một màn trưng bày: họ có thể lật sách, nghe nhạc và tự tạo mối liên hệ với văn hóa được giới thiệu.
Cầu nối cần đi theo cả hai chiều
Thư viện có ý nghĩa với cả người Việt lẫn du khách Nga. Trong 10 tháng năm 2026, Khánh Hòa đón hơn 1,2 triệu lượt khách Nga. Với những người xa quê, được đọc sách bằng tiếng mẹ đẻ giữa Nha Trang có thể tạo cảm giác thân thuộc; với độc giả địa phương, các kệ sách mở ra một lối tiếp cận văn hóa Nga ngoài lớp học và màn ảnh. Nhiều du khách Nga lưu trú tại Galina và các khách sạn lân cận đã ghé thăm, đọc sách tại đây. Tuy vậy, sự trao đổi hiện vẫn chưa cân xứng: phần lớn sách là tác phẩm Nga dịch sang tiếng Việt, còn sách Việt Nam được dịch sang tiếng Nga khá ít. Dự định bổ sung bản dịch tiếng Nga của tác phẩm Tô Hoài, Nam Cao, Đoàn Giỏi, Ma Văn Kháng và “Nhật ký Đặng Thùy Trâm” vì thế là một hướng đi thiết thực. Giao lưu chỉ thật sự phong phú khi độc giả hai bên có thể đọc văn chương của nhau.
Hai câu chuyện—những thế hệ dịch giả và một thư viện cộng đồng ở Nha Trang—cùng cho thấy giao lưu văn học Nga - Việt không phải di sản đã khép lại. Dịch thơ Nga giúp tác phẩm vượt qua ngôn ngữ; thư viện biến sự tiếp nhận thành một sinh hoạt có chỗ chốn, nơi người yêu sách và du khách có thể gặp nhau. Muốn văn học Nga tiếp tục bén rễ trong đời sống Việt, cần nuôi dưỡng cả hai điều: những bản dịch có trách nhiệm và những không gian đủ thân thiện để người đọc tự tìm đến. Đó là cách giữ cho nhịp cầu văn hóa vận hành theo cả hai chiều, thay vì chỉ nhìn về một thời kỳ đã qua.
