Văn hóa đọc trường học không chỉ là phong trào mà là thói quen sống
Văn hóa đọc trường học là hệ thống hoạt động, không gian và mối quan hệ quanh sách, qua đó việc đọc trở thành nhu cầu tự nhiên, niềm vui cá nhân và sinh hoạt chung của tập thể, giúp học sinh chủ động chọn sách, suy ngẫm, chia sẻ và vận dụng hiểu biết vào đời sống hằng ngày, thay vì đọc để đối phó hay chỉ hoàn thành nhiệm vụ.
Những năm gần đây, các hội thi sách học sinh, cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc, lễ hội sách trường xuất hiện dày đặc, nhất là tại các đô thị lớn. Đây không phải chỉ là "phong trào" cho đủ chỉ tiêu, mà đang tạo nên sự dịch chuyển rõ rệt: đọc sách được nhìn như một trải nghiệm hấp dẫn, một hoạt động văn hóa gắn với bản sắc của mỗi trường. Khi học sinh có quá nhiều nguồn thông tin từ mạng xã hội, AI, podcast, việc xây dựng văn hóa đọc càng trở thành lựa chọn mang tính chiến lược của nhà trường, nếu không muốn các em bị cuốn vào dòng dữ liệu hỗn độn mà thiếu nền tảng tri thức sâu và khả năng suy luận độc lập.
Sân chơi và hội thi sách: Gieo hứng thú, không áp đặt nhiệm vụ
Những sân chơi văn hóa đọc đang chứng minh rằng để phát triển tình yêu sách, trường học phải bắt đầu từ niềm vui. Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc thành phố Hà Nội thu hút tới 300.000 bài dự thi của học sinh từ bậc tiểu học đến trung học phổ thông, cho thấy sức hút của một hoạt động được tổ chức bài bản và chạm đúng tâm lý khám phá, thể hiện bản thân của giới trẻ. Ở đó, học sinh không chỉ đọc, mà còn viết, liên hệ với đời sống và đề xuất sáng kiến như mô hình "Trạm đọc xanh" – một cách nhìn chủ động của người trẻ về hạ tầng đọc mà các em mong muốn.
Trước đó, hội thi Thiếu nhi Thủ đô tuyên truyền giới thiệu sách, gắn với múa hát tập thể và ca khúc măng non, thu hút hơn 10.000 thiếu nhi, với 95 đội tuyển dự vòng chung khảo cấp thành phố tại 7 cụm thi. Ở những sân chơi như vậy, sách bước ra khỏi kệ, đi vào sân khấu, thành nhân vật để các em hóa thân, thành câu chuyện được kể lại bằng âm nhạc, hoạt cảnh. Đây mới là cách để hội thi sách học sinh sống được lâu: chuyển trọng tâm từ "thi cho có danh sách" sang "thi để vui, để nhớ và để muốn đọc thêm". Nếu đọc chỉ gắn với điểm số và báo cáo, văn hóa đọc sẽ không bao giờ bền vững.
Lễ hội sách trường và không gian thư viện sáng tạo: Khi đọc trở thành đời sống chung
Lễ hội sách trường đang dần trở thành dấu ấn văn hóa đặc trưng của nhiều cơ sở giáo dục. Chương trình Ngày hội sách tại một trường trung học đã tạo ra không gian thân thiện, sôi nổi và đa dạng, giúp học sinh tiếp cận sách qua đọc, khám phá, suy luận, tương tác, sáng tạo nghệ thuật và trải nghiệm. Các em tham gia cuộc thi thiết kế bìa sách "My Story", dùng năng lực mỹ thuật để kể lại câu chuyện về quê hương, nhân vật và cuốn sách yêu thích. Bài kiểm tra kiến thức về tác giả, tác phẩm kết hợp phần thuyết trình về một cuốn sách do ban tổ chức cung cấp, biến hiểu biết văn học thành hoạt động nhóm giàu trao đổi.
Điều quan trọng là những lễ hội này không diễn ra một mình, mà đi cùng sự phối hợp giữa nhà trường, thư viện, các tổ chuyên môn và đối tác sách trong việc xây dựng môi trường đọc và phát triển văn hóa đọc trường học. Ở nhiều nơi, thư viện không còn là căn phòng đóng kín, mà mở ra dưới dạng góc đọc ở hành lang, cầu thang, sân trường, thậm chí "thư viện xanh" ngay trong lớp học. Khi sách xuất hiện trên đường đi giữa các tiết, trong giờ ra chơi, học sinh có cơ hội chạm vào sách theo cách tự nhiên. Đó là bước chuyển từ "đến thư viện" sang "sống cùng thư viện".
Góc nhìn chuyên gia: Đọc trong niềm vui, biết chọn lọc và vận dụng
Nếu các sân chơi giúp khởi động, thì quan điểm chuyên gia lại chỉ ra con đường để văn hóa đọc trường học đi đường dài. Theo Tiến sĩ Phạm Thị Thúy, văn hóa đọc chỉ bền vững khi học sinh được đọc trong niềm vui, biết chọn lọc và vận dụng. Điều này là lời nhắc thẳng thắn: tổ chức càng nhiều hoạt động mà vẫn để học sinh đọc cho xong, đọc theo danh mục áp đặt, hoặc đọc mà không gắn với việc giải quyết câu hỏi của chính mình, thì mọi nỗ lực sẽ dừng lại ở phong trào.
Trong bối cảnh học sinh tiếp cận thông tin từ sách, báo, website, mạng xã hội, sách điện tử, sách nói, podcast và cả AI, việc đọc đòi hỏi năng lực chọn lọc và phản biện. Giáo viên có thể mở một chủ đề từ sách rồi yêu cầu học sinh tra cứu thêm trên Internet, dùng AI để tìm thông tin, đối chiếu các nguồn và tổng hợp thành bài trình bày. Quan trọng hơn, học sinh được khuyến khích đặt câu hỏi với cả nội dung trên mạng lẫn trong sách, không tin ngay mọi điều mình thấy. Văn hóa đọc, theo nghĩa này, không chỉ là yêu sách, mà là biết nghi ngờ đúng chỗ để hiểu sâu hơn và hành động có trách nhiệm.
Từ sự kiện đến thói quen: Làm sao để tình yêu sách không đứt đoạn?
Các cuộc thi, lễ hội sách trường, câu lạc bộ đọc đã góp phần phát triển tình yêu sách, khơi dậy nhu cầu khám phá và mở rộng tri thức ở thế hệ trẻ. Tuy nhiên, nếu mọi thứ dừng lại sau ngày trao giải, văn hóa đọc sẽ bị "tái khởi động" mỗi năm, thay vì lớn dần lên cùng học sinh. Câu trả lời nằm ở sự tiếp nối: từ tủ sách lớp học, thư viện thân thiện, câu lạc bộ đọc, ngày hội đọc sách, đến ứng dụng nền tảng số, không gian đọc trực tuyến và sách nói cho người khiếm thị. Khi những sáng kiến này gắn với sinh hoạt lớp, hoạt động trải nghiệm, dự án liên môn, sách sẽ bước vào chương trình học theo cách mềm và bền.
Một cuộc thi có thể tạo điểm khởi đầu, nhưng để việc đọc trở thành thói quen, cần sự chung tay của nhà trường, gia đình, thư viện và cộng đồng. Thành phố vẫn tiếp tục mở rộng không gian giao lưu, như Hội Sách dự kiến diễn ra tại khu phố đi bộ, với chủ đề gắn sách và công nghệ. Trong trường học, yêu cầu đặt ra là: biến từng hoạt động sách thành cơ hội để học sinh được đọc vì mình, được nói lên điều sách gợi cho mình, được làm sản phẩm từ sách cùng bạn bè. Khi học sinh muốn đọc, thích đọc và cảm nhận lợi ích rõ ràng từ việc đọc, lúc đó văn hóa đọc trường học mới ra khỏi khuôn khổ "phong trào" và trở thành một phần của đời sống học đường.
